ع ي ن

عَيْن /Кўз: Бир аъзонинг номидир: وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ : Кўзга кўз (5/Моида 45); وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ : Биз хоҳласак эди, уларнинг кўзларини кўр қилар эдик (36/Ёсин 66); وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ : Улов топиб бериши учун сенга келганларида: «Сизларни миндиргани ҳеч нарса топа олмайман», – деганингда, сарф қиладиган нарса топа олмаганлари учун хафа бўлиб, кўзлари ёш тўкиб ортга қайтган кимсаларга масъулият йўқдир (9/Тавба 92); وَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا : Фиръавннинг хотини: Мен учун ҳам, сен учун ҳам бир кўз қорачиғи; уни ўлдирманглар; шоядки, бизга фойдаси тегса ёки уни фарзанд қилиб олсак деди (28/Қосос 9); فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ : Шундай қилиб, сени кўзи қувонсин ва ғамгин бўлмасин деб онангга қайтардик (20/Тоҳо 40).
Кўзи бор кишига ва бирор нарсани кузатиб турувчига عَيْن дейилади. فُلاَنٌ بِعَيْنِي : Яъни, фалончини ҳимоя қиляпман ва уни кузатиб тураман. Бу худди мана бу сўз кабидир: هُوَ بِمَرْأَى مِنِّي وَمَسْمَعٍ : У мен кўра оладиган ва эшита оладиган жойдадир/менинг назоратим остидадир.
Аллоҳ буюради: وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا : Роббингнинг ҳукмига сабр қил. Шубҳасиз, сен Бизнинг кўз ўнгимиздасан (52/Тур 48); تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا : Кема Бизнинг кўзларимиз ўнгида сузиб борарди (54/Қамар 14); وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا : Бизнинг кўзларимиз олдида ва ваҳийимиз билан кемани яса (11/Ҳуд 37); яъни уни кўрадиган ва ҳимоя қиладиган тарзда. وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي : Кўзим ўнгида ўстирилишинг учун (20/Тоҳо 39); яъни менинг назоратим ва ҳимоям остида. Мана бу сўз ҳам шу маънодан келиб чиққан: عَيْنُ اللهِ عَلَيْكَ ; яъни Аллоҳнинг ҳимояси ва назорати остида бўл. Баъзиларга кўра, оятдан мурод — Аллоҳнинг Мусо алайҳиссаломни муҳофиз ва аскарлари билан ҳимоя остига олишидир. عَيْن сўзининг кўплиги أَعْيُن ва عُيُون шаклида келади: وَلاَ أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا : Сизнинг кўзларингиз ҳақир кўрган кимсалар ҳақида Аллоҳ уларга яхшилик бермайди, деб айтмайман (11/Ҳуд 31); وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا : Улар: Эй Роббимиз, бизга кўзимизни қувонтирадиган жуфту ҳалоллар ва зурриётлар ҳадя қил, бизни тақводорларга етакчи қил, дейдилар (25/Фурқон 74).
عَيْن сўзи истиора йўли билан турли жиҳатлардан кўз аъзосида мавжуд бўлган хилма-хил маънолар учун ишлатилади: Ҳам шакли, ҳам ундан сув оқиши жиҳатидан кўзга ўхшагани учун сув мешидаги тешик учун истиора қилинади. Мана бу сўз ҳам ундан ясалган: سِقَاءٌ عَيِّنٌ وَمُتَعَيِّنٌ : Сув сизиб чиқадиган меш. عَيِّنْ قِرْبَتَكَ : Яъни, оқиши билан тикиш изларини бекитадиган нарсани мешингга қуй. Кўзнинг қарашига ўхшатилиб, хабар қидирувчига/жосусга عَيْن дейилади. Бу худди аёлга فَرْج ва уловга ظَهْر дейилгани кабидир.
Дейиладики: فُلاَنٌ يَمْلِكُ كَذَا فَرْجًا وَكَذَا ظَهْرًا : Фалончи шунча фарж ва шунча орқага (миниладиган ҳайвонга) эгадир. Чунки улардан мурод — сўзланаётган икки аъзодир. Кўз аъзоларнинг энг яхшиси бўлгани каби, жавҳарларнинг энг яхшиси бўлиши жиҳатидан кўзга ўхшагани учун олтинга ҳам عَيْن дейилади. Шу маънодан жамиятнинг фазилатли кишиларига أَعْيَانُ الْقَوْمِ дейилади. Ота ва онаси бир ака-укаларга أَعْيَانُ اْلإِخْوَةِ дейилади. Баъзилар айтадики: عَيْن сўзи бирор нарсанинг ўзи (зоти) маъносида ишлатилиб, كُلُّ مَالِهِ عَيْنٌ (Унинг бутун моли айндир) дейилса, бу худди رَقَبَة /бўйин сўзининг қуллар маъносида ва аёлларнинг фарж — чунки улардан кўзланган ўшадир — деб номланиши кабидир. Ичида сув бўлгани учун кўзга ўхшатилиб, сув манбаига ҳам عَيْن дейилади.
عَيْنُ الْمَاءِ сўзидан мана бу шакллар ясалган: مَاءٌ مَعِينٌ : Кўзларга кўринадиган сув; مَاءٌ عَائِنٌ : Оқаётган сув. Аллоҳ буюради: عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا : У ерда бир булоқдирки, Салсабил деб аталади (76/Инсон 18); وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا : Ер юзида булоқлар отилтириб чиқардик (54/Қамар 12); فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ : У иккисида ҳам оқиб турувчи икки чашма бордир (55/Ар-Роҳман 50); فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ : У иккисида ҳам тинмай отилиб турувчи икки чашма бордир (55/Ар-Роҳман 66); وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ : Унинг учун эриган мис булоғини оқиздик (34/Сабаъ 12); إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ : Ёмонликдан сақланганлар жаннатларда ва чашма бошларидадирлар (15/Ҳижр 45); فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ : Биз уларни боғлардан ва булоқ бошларидан чиқардик (26/Шуъаро 57); كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَزُرُوعٍ : Улар ортда қанчадан-қанча боғлар, булоқлар, экинлар қолдирган эдилар (44/Духон 25-26).
عِنْتُ الرَّجُلَ : Одамнинг кўзига урдим. Бу худди رَأَسْتُهُ (Бошига урдим) ва فَأَدْتُهُ (Юрагига урдим) шакллари кабидир. عِنْتُهُ : Унга кўзим билан урдим. Худди سِفْتُهُ : Қиличим билан унга урдим, шакли кабидир. Бу тушунчанинг икки хил маънога келиши шундандир: Бирида урилган аъзо сифатида қабул қилинади; худди رَأَسْتُهُ ва فَأَدْتُهُ каби. Бошқасида эса уришда восита бўлган аъзо сифатида қабул қилинади. Шунинг учун бу ҳолатда سِفْتُهُ (Унга қилич билан урдим) ва رَمَحْتُهُ (Унга найза санчдим) сўзлари каби бўлади. يَدَيْتُ сўзи ҳам унга ўхшаб мана бу икки хил маънога келади: Қўлига урдим; Қўлим билан унга урдим.
عِنْتُ الْبِئْرَ : Қудуқ сувининг манбаига етдим. Аллоҳ буюради: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آَيَةً وَآَوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ : Марям ўғли Исо билан онасини қудратимизнинг далили сифатида юзага чиқардик. Уларни яшашга қулай ва оқар сувли бир тепаликка жойладик (23/Муъминун 50); قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ : Айт: сувингиз ер тагига сингиб кетса, айтинглар-чи, ким сизларга тоза сув манбаини келтира олади? (67/Мулк 30). Баъзиларга кўра, مَعِين сўзидаги ( م ) ҳарфи аслийдир ва бу сўз مَعَنْتُ (Сувни оқиздим) ўзагидан келиб чиққан.
عَيْن сўзи тарозидаги оғиш (мойиллик) учун ҳам истиора қилинади. Кўзларининг гўзаллиги туфайли ёввойи сигирга ҳам أَعْيَن ва عَيْنَاء дейилади. Кўплиги عِينٌ шаклида келади. Аёллар ҳам унга ўхшатилган: وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ : Уларнинг олдиларида нигоҳларини ўзларига қаратган гўзал кўзли жуфтлар бордир (37/Соффат 48); وَحُورٌ عِينٌ : Гўзал кўзли жуфтлар (56/Воқеа 22).