ع ج ز
А-ж-з
عَجُزُ اْلإِنْسَانِ : Инсоннинг орқа томони. Инсондан бошқа нарсаларнинг орқаси ҳам унга ўхшатилган. Аллоҳ буюради: تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ : Одамларни, қўпорилган хурмо таналаридек суғуриб ерга ёйиб ташлар эди (54/Қамар 20).
عَجْز сўзининг асл маъноси, دُبُر моддасида ҳам зикр қилинганидек, бирор нарсадан орқада қолиш ва ишнинг охирида юзага келишдир. Урфда эса, бирор ишни бажаришда камчиликка йўл қўйишнинг номи бўлиб қолган. У قُدْرَة (қодир бўлиш) сўзининг зиддидир. Аллоҳ буюради: قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ : Ҳолимга вой бўлсин, бу қарға каби бўлишдан ҳам ожиз қолдим, деди (5/Моида 31). أَعْجَزْتُ فُلاَنًا وَعَجَّزْتُهُ وَعَاجَزْتُهُ : Фалон кишини ожиз қолдирдим. وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ : Билиб қўйингларки, сизлар Аллоҳни ожиз қилувчи эмассизлар (9/Тавба 2); وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ : Ер юзида Уни ожиз қолдира олмайсизлар (42/Шуро 31); وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ : Оятларимиз муваффақиятсиз қолиши учун ҳаракат қилиб чопганлар, ана ўшалар дўзах аҳлидирлар (22/Ҳаж 5). Бу оят مُعَجِّزِين шаклида ҳам ўқилган.
Баъзиларга кўра مُعَاجِزِينَ сўзининг маъноси шудир: улар бизни ожиз қолдирдик деб ўйлайдилар ва гумон қиладилар. Чунки уларнинг наздида, ўлгандан сўнг савоб ва жазо бўладиган қайта тирилиш йўқ. Бу талқин маъно жиҳатидан қуйидаги оят билан бир хил йўналишдадир: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ : Ёки ёмон ишларни қиладиган кимсалар Бизнинг жазоимиздан қочиб қолишни ўйлайдиларми?! Улар қандай ҳам ёмон ҳукм чиқарадилар! (29/Анкабут 4).
مُعَجِّزِين сўзининг маъноси эса шундайдир: улар Пайғамбарга (сав) эргашганларни ожизликка нисбат берадилар. Бу худди мана бу сўзга ўхшайди: جَهَّلْتُهُ وَفَسَّقْتُهُ ; яъни уни жаҳолатга ва фисққа нисбат бердим. Баъзилар эса бу сўз مُثَبِّطِين маъносида эканини айтадилар; яъни улар одамларни Пайғамбарга (сав) эргашишдан қайтарадилар. Худди мана бу оятдек: الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ : Улар одамларни Аллоҳнинг йўлидан тўсадилар (7/Аъроф 45). Кўп ишларда ожиз қолгани учун кекса аёлга عَجُوز дейилади: إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ : Ортда қолганлар орасидаги бир кекса аёл бундан мустасно (37/Соффат 135); قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا : Мен бир кампир, шу эрим ҳам қари чол бўлатуриб, бола туғаманми? (11/Ҳуд 72).
عَجْز сўзининг асл маъноси, دُبُر моддасида ҳам зикр қилинганидек, бирор нарсадан орқада қолиш ва ишнинг охирида юзага келишдир. Урфда эса, бирор ишни бажаришда камчиликка йўл қўйишнинг номи бўлиб қолган. У قُدْرَة (қодир бўлиш) сўзининг зиддидир. Аллоҳ буюради: قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ : Ҳолимга вой бўлсин, бу қарға каби бўлишдан ҳам ожиз қолдим, деди (5/Моида 31). أَعْجَزْتُ فُلاَنًا وَعَجَّزْتُهُ وَعَاجَزْتُهُ : Фалон кишини ожиз қолдирдим. وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ : Билиб қўйингларки, сизлар Аллоҳни ожиз қилувчи эмассизлар (9/Тавба 2); وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ : Ер юзида Уни ожиз қолдира олмайсизлар (42/Шуро 31); وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ : Оятларимиз муваффақиятсиз қолиши учун ҳаракат қилиб чопганлар, ана ўшалар дўзах аҳлидирлар (22/Ҳаж 5). Бу оят مُعَجِّزِين шаклида ҳам ўқилган.
Баъзиларга кўра مُعَاجِزِينَ сўзининг маъноси шудир: улар бизни ожиз қолдирдик деб ўйлайдилар ва гумон қиладилар. Чунки уларнинг наздида, ўлгандан сўнг савоб ва жазо бўладиган қайта тирилиш йўқ. Бу талқин маъно жиҳатидан қуйидаги оят билан бир хил йўналишдадир: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ : Ёки ёмон ишларни қиладиган кимсалар Бизнинг жазоимиздан қочиб қолишни ўйлайдиларми?! Улар қандай ҳам ёмон ҳукм чиқарадилар! (29/Анкабут 4).
مُعَجِّزِين сўзининг маъноси эса шундайдир: улар Пайғамбарга (сав) эргашганларни ожизликка нисбат берадилар. Бу худди мана бу сўзга ўхшайди: جَهَّلْتُهُ وَفَسَّقْتُهُ ; яъни уни жаҳолатга ва фисққа нисбат бердим. Баъзилар эса бу сўз مُثَبِّطِين маъносида эканини айтадилар; яъни улар одамларни Пайғамбарга (сав) эргашишдан қайтарадилар. Худди мана бу оятдек: الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ : Улар одамларни Аллоҳнинг йўлидан тўсадилар (7/Аъроф 45). Кўп ишларда ожиз қолгани учун кекса аёлга عَجُوز дейилади: إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ : Ортда қолганлар орасидаги бир кекса аёл бундан мустасно (37/Соффат 135); قَالَتْ يَا وَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا : Мен бир кампир, шу эрим ҳам қари чол бўлатуриб, бола туғаманми? (11/Ҳуд 72).