ع د و
А-д-в
عَدْو : Ошиб ўтмоқ; туташишнинг бўлмаслиги. Гоҳида "қалб" эътиборга олиниб عَدَاوَة ва مُعَادَاة /душманлик; гоҳида "юрмоқ" эътиборга олиниб عَدْو /югурмоқ; гоҳида эса "муомалада адолатни бузиш" эътиборга олиниб عُدْوَان ва عَدْو /зулм дейилади. Аллоҳ буюради: وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ : Уларнинг Аллоҳдан ўзгага илтижо қиладиган бутларини сўкманглар; сўнгра улар ҳам ҳаддан ошиб, билмасдан Аллоҳни сўкадилар (6/Анъом 108).
Гоҳида эса тўхталадиган/қарор қилинадиган жойнинг қисмлари эътиборга олиниб عَدْوَاء /тарқоқ жой дейилади. Шу маънодан; مَكَانٌ ذُو عَدْوَاءَ : қисмлари бир-бири билан мослашмайдиган/туташмайдиган жой, дейилади. مُعَادَاة /Душманлик маъносидан эса; رَجُلٌ عَدُوٌّ /душман одам; قَوْمٌ عَدُوٌّ /душман қавм дейилади. Аллоҳ буюради: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ : Бир-бирингизга душмансизлар (20/Тоҳо 123). عَدُوّ сўзи, عِدًى ва أَعْدَاء шаклларида кўплик бўлади. Аллоҳ буюради: وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ : Аллоҳнинг душманлари дўзахга ҳайдалган куни тўпланиб бир жойга жамланадилар (41/Фуссилат 19).
عَدُوّ /Душман икки қисмдир:
1- Рақибнинг атайлаб қиладиган душманлиги: فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ : Агар ўлдирилган киши мўмин бўлиши билан бирга сизларга душман бўлган қавмдан бўлса, бир мўмин қулни озод қилиш лозимдир (4/Нисо 92); وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ : Мана шундай қилиб Биз; ҳар бир пайғамбарга жиноятчилардан бир душман қилдик (25/Фурқон 31); وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ : Биз шундай қилиб, ҳар бир пайғамбарга инсон ва жин шайтонларини душман қилдик (6/Анъом 112).
2- Рақибнинг қасди бўлмаган ҳолдаги душманлик. Шу билан бирга киши, душманликдан келиб чиқадиган қийинчилик каби ўзига озор берадиган бир ҳолатга дуч келади: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ : Ўша бутлар менинг душманларимдир. Менинг ягона дўстим — оламлар Роббиси бўлган Аллоҳдир (26/Шуъаро 77). Аллоҳ таоло болалар ҳақида ҳам шундай буюради: وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ : Фарзандларингиздан сизларга душман бўлганлари ҳам бордир. Улардан эҳтиёт бўлинглар/Уларга нисбатан огоҳ бўлинглар (64/Тағобун 14).
عَدْو /Югурмоқ, маъносида эса шундай дейилади:
فَعَادَى عِدَاءً بَيْنَ ثَوْرٍ وَنَعْجَةٍ -312
312- Бир ҳўкизни, бир қўйни бир-бирининг орқасидан югуртирди.
Яъни ҳўкиз ва қўйдан бирини, бошқасининг изидан югуртирди. تَعَادَتِ الْمَوَاشِي بَعْضُهَا فِي إِثْرِ بَعْضٍ : Ҳайвонлар кетма-кет югурдилар. رَأَيْتُ عِدَاءَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَعْدُونَ مِنَ الرَّجَّالَةِ : Пиёда кетаётган қавмнинг қандай югуришаётганини кўрдим. اِعْتِدَاء : Ҳаққа тажовуз қилишдир. Аллоҳ буюради: وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا : Ҳақларини поймол қилиб зарар бериш учун талоқ қилинган аёлларни ушлаб турманглар (2/Бақара 231); وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ : Ким Аллоҳга ва Пайғамбарга қарши чиқиб, Унинг белгилаган ҳудудларидан ошса, Аллоҳ уни, ичида абадий қоладиган ҳолда дўзахга киритади. Унинг учун хор қилувчи азоб бордир (4/Нисо 14); وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ : Сизлардан шанба куни тақиқини бузганларни албатта биласизлар (2/Бақара 65). Бу тажовуз, ҳалол санаш йўли билан балиқларни овлаш орқали содир бўларди. تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا : Булар Аллоҳ белгилаб қўйган ҳудудлардир, уларни ошманглар (2/Бақара 229); فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ : Ким бундан бошқасини истаса; ана ўшалар, ҳадди ошувчилардир (23/Муъминун 7); فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ : Ким бундан кейин ҳаддидан ошса, албатта унинг учун аламли азоб бордир (2/Бақара 178); بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ : Йўқ, сизлар ҳаддидан ошган бир қавмсизлар (26/Шуъаро 166). Бу оятдаги عَادُونَ сўзи, مُعْتَدُون /зулм қилувчилар ёки مُعَادُون /душманлик қилувчилар ёхуд عَدَا طَوْرَهُ /ҳаддидан ошди сўзидан келиб чиққан مُتَجَاوِزُونَ الطَّوْرَ /ҳаддидан ошувчилар маъносидадир. وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ : Сизлар билан урушаётганлар билан Аллоҳ йўлида урушинглар; лекин ноҳақ равишда тажовуз қилманглар, чунки Аллоҳ, тажовузкорларни севмайди (2/Бақара 190). Бу оятда тақиқланган тажовуз — ҳар қандай тажовузга жавоб қайтариш мақсадини кўзламай, биринчи бўлиб бошланадиган тажовуздир. Дарҳақиқат, Аллоҳ таоло шундай буюрган: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ : Ким сизга тажовуз қилса, у сизга тажовуз қилгани каби сизлар ҳам унга тажовуз қилинглар (2/Бақара 194); яъни у тажовуз қилган миқдорда сизлар ҳам тажовуз қилинглар ва у қанча тажовуз қилган бўлса, сизлар ҳам унга шунча тажовуз қилинглар. Мана бу оятда ҳам ҳеч қандай жавоб қайтаришсиз, биринчи бўлиб бошланадиган тақиқланган тажовуз кўзда тутилмоқда: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ : Яхшилик ва тақво йўлида ёрдамлашинглар, гуноҳ ва ҳаддан ошишда ёрдамлашманглар (5/Моида 2). Мана бу оят эса, жавоб қайтаришга асосланган ва уни биринчи бошлаган кимсага қарши қилиниши мумкин бўлган тажовуз туридир: وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ : Фитна йўқолиб, Аллоҳнинг дини тўла маъноси билан ҳукмрон бўлгунча улар билан жанг қилинглар. Агар қилмишларига чек қўйсалар, золимлардан бошқасига ҳеч қачон тажовуз қилинмайди (2/Бақара 193); وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا : Ким зулм ва тажовузкорлик йўли билан шундай қилса, уни дўзах оловига ташлаймиз (4/Нисо 30).
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ : Аллоҳ сизларга ўлимтикни, қонни, чўчқа гўштини ва Аллоҳдан бошқаси номига сўйилганни ҳаром қилди. Аммо ким мажбур бўлиб қолса, (бошқасига) тажовуз қилмай ва меъёрдан ошмай (булардан) еса, унга гуноҳ йўқдир (2/Бақара 173); яъни бирор лаззатни татиш учун чекдан чиқмай ва очлик чегарасидан ошмай. Баъзиларга кўра эса оятнинг маъноси шундай: имомга/давлат бошлиғига қарши исён қилмасдан ва Аллоҳдан қўрқувчилардан ўзиб кетмасдан.
عَدَا طَوْرَهُ : Ҳаддидан ошиб, бошқасига тажовуз қилди. Феълдаги تَعَدِّى /ўтимлилик ҳам шу маънодадир. Наҳв илмида феълнинг таъдияси — феъл маъносининг фоилдан мафъулга ўтишидир. مَا عَدَا كَذَا /бундан ташқари сўзи, истисно қилинаётганда ишлатилади. إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى : Ўша куни сизлар водийнинг яқин четида эдингизлар, улар эса узоқ четида эдилар (8/Анфол 42); яъни яқин четдан ошган томонда.
Гоҳида эса тўхталадиган/қарор қилинадиган жойнинг қисмлари эътиборга олиниб عَدْوَاء /тарқоқ жой дейилади. Шу маънодан; مَكَانٌ ذُو عَدْوَاءَ : қисмлари бир-бири билан мослашмайдиган/туташмайдиган жой, дейилади. مُعَادَاة /Душманлик маъносидан эса; رَجُلٌ عَدُوٌّ /душман одам; قَوْمٌ عَدُوٌّ /душман қавм дейилади. Аллоҳ буюради: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ : Бир-бирингизга душмансизлар (20/Тоҳо 123). عَدُوّ сўзи, عِدًى ва أَعْدَاء шаклларида кўплик бўлади. Аллоҳ буюради: وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ : Аллоҳнинг душманлари дўзахга ҳайдалган куни тўпланиб бир жойга жамланадилар (41/Фуссилат 19).
عَدُوّ /Душман икки қисмдир:
1- Рақибнинг атайлаб қиладиган душманлиги: فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ : Агар ўлдирилган киши мўмин бўлиши билан бирга сизларга душман бўлган қавмдан бўлса, бир мўмин қулни озод қилиш лозимдир (4/Нисо 92); وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ : Мана шундай қилиб Биз; ҳар бир пайғамбарга жиноятчилардан бир душман қилдик (25/Фурқон 31); وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ : Биз шундай қилиб, ҳар бир пайғамбарга инсон ва жин шайтонларини душман қилдик (6/Анъом 112).
2- Рақибнинг қасди бўлмаган ҳолдаги душманлик. Шу билан бирга киши, душманликдан келиб чиқадиган қийинчилик каби ўзига озор берадиган бир ҳолатга дуч келади: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ : Ўша бутлар менинг душманларимдир. Менинг ягона дўстим — оламлар Роббиси бўлган Аллоҳдир (26/Шуъаро 77). Аллоҳ таоло болалар ҳақида ҳам шундай буюради: وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ : Фарзандларингиздан сизларга душман бўлганлари ҳам бордир. Улардан эҳтиёт бўлинглар/Уларга нисбатан огоҳ бўлинглар (64/Тағобун 14).
عَدْو /Югурмоқ, маъносида эса шундай дейилади:
فَعَادَى عِدَاءً بَيْنَ ثَوْرٍ وَنَعْجَةٍ -312
312- Бир ҳўкизни, бир қўйни бир-бирининг орқасидан югуртирди.
Яъни ҳўкиз ва қўйдан бирини, бошқасининг изидан югуртирди. تَعَادَتِ الْمَوَاشِي بَعْضُهَا فِي إِثْرِ بَعْضٍ : Ҳайвонлар кетма-кет югурдилар. رَأَيْتُ عِدَاءَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَعْدُونَ مِنَ الرَّجَّالَةِ : Пиёда кетаётган қавмнинг қандай югуришаётганини кўрдим. اِعْتِدَاء : Ҳаққа тажовуз қилишдир. Аллоҳ буюради: وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا : Ҳақларини поймол қилиб зарар бериш учун талоқ қилинган аёлларни ушлаб турманглар (2/Бақара 231); وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ : Ким Аллоҳга ва Пайғамбарга қарши чиқиб, Унинг белгилаган ҳудудларидан ошса, Аллоҳ уни, ичида абадий қоладиган ҳолда дўзахга киритади. Унинг учун хор қилувчи азоб бордир (4/Нисо 14); وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ : Сизлардан шанба куни тақиқини бузганларни албатта биласизлар (2/Бақара 65). Бу тажовуз, ҳалол санаш йўли билан балиқларни овлаш орқали содир бўларди. تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا : Булар Аллоҳ белгилаб қўйган ҳудудлардир, уларни ошманглар (2/Бақара 229); فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ : Ким бундан бошқасини истаса; ана ўшалар, ҳадди ошувчилардир (23/Муъминун 7); فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ : Ким бундан кейин ҳаддидан ошса, албатта унинг учун аламли азоб бордир (2/Бақара 178); بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ : Йўқ, сизлар ҳаддидан ошган бир қавмсизлар (26/Шуъаро 166). Бу оятдаги عَادُونَ сўзи, مُعْتَدُون /зулм қилувчилар ёки مُعَادُون /душманлик қилувчилар ёхуд عَدَا طَوْرَهُ /ҳаддидан ошди сўзидан келиб чиққан مُتَجَاوِزُونَ الطَّوْرَ /ҳаддидан ошувчилар маъносидадир. وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ : Сизлар билан урушаётганлар билан Аллоҳ йўлида урушинглар; лекин ноҳақ равишда тажовуз қилманглар, чунки Аллоҳ, тажовузкорларни севмайди (2/Бақара 190). Бу оятда тақиқланган тажовуз — ҳар қандай тажовузга жавоб қайтариш мақсадини кўзламай, биринчи бўлиб бошланадиган тажовуздир. Дарҳақиқат, Аллоҳ таоло шундай буюрган: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ : Ким сизга тажовуз қилса, у сизга тажовуз қилгани каби сизлар ҳам унга тажовуз қилинглар (2/Бақара 194); яъни у тажовуз қилган миқдорда сизлар ҳам тажовуз қилинглар ва у қанча тажовуз қилган бўлса, сизлар ҳам унга шунча тажовуз қилинглар. Мана бу оятда ҳам ҳеч қандай жавоб қайтаришсиз, биринчи бўлиб бошланадиган тақиқланган тажовуз кўзда тутилмоқда: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ : Яхшилик ва тақво йўлида ёрдамлашинглар, гуноҳ ва ҳаддан ошишда ёрдамлашманглар (5/Моида 2). Мана бу оят эса, жавоб қайтаришга асосланган ва уни биринчи бошлаган кимсага қарши қилиниши мумкин бўлган тажовуз туридир: وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ : Фитна йўқолиб, Аллоҳнинг дини тўла маъноси билан ҳукмрон бўлгунча улар билан жанг қилинглар. Агар қилмишларига чек қўйсалар, золимлардан бошқасига ҳеч қачон тажовуз қилинмайди (2/Бақара 193); وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا : Ким зулм ва тажовузкорлик йўли билан шундай қилса, уни дўзах оловига ташлаймиз (4/Нисо 30).
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ : Аллоҳ сизларга ўлимтикни, қонни, чўчқа гўштини ва Аллоҳдан бошқаси номига сўйилганни ҳаром қилди. Аммо ким мажбур бўлиб қолса, (бошқасига) тажовуз қилмай ва меъёрдан ошмай (булардан) еса, унга гуноҳ йўқдир (2/Бақара 173); яъни бирор лаззатни татиш учун чекдан чиқмай ва очлик чегарасидан ошмай. Баъзиларга кўра эса оятнинг маъноси шундай: имомга/давлат бошлиғига қарши исён қилмасдан ва Аллоҳдан қўрқувчилардан ўзиб кетмасдан.
عَدَا طَوْرَهُ : Ҳаддидан ошиб, бошқасига тажовуз қилди. Феълдаги تَعَدِّى /ўтимлилик ҳам шу маънодадир. Наҳв илмида феълнинг таъдияси — феъл маъносининг фоилдан мафъулга ўтишидир. مَا عَدَا كَذَا /бундан ташқари сўзи, истисно қилинаётганда ишлатилади. إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى : Ўша куни сизлар водийнинг яқин четида эдингизлар, улар эса узоқ четида эдилар (8/Анфол 42); яъни яқин четдан ошган томонда.