ح ر ر
Ҳ-р-р
حَرَارَة сўзи совуқликнинг зиддидир. Бу эса икки хилдир:
1. Иссиқ жисмлардан ҳавога ўтадиган ҳарорат. Бу — қуёш ва оловнинг ҳарорати каби иссиқликлардир.
2. Табиатдан инсон танасига ўтадиган ҳарорат. Ҳаммомдаги киши ҳис қиладиган иссиқлик каби. Ҳам кун, ҳам шамол учун يَحِرُّ حَرّاً حَراَرَةً феъли ишлатилади. حَرَّ يَوْمُنَا فَهُوَ مَحْرُورٌ Кунимиз иссиқ бўлди, иссиқ кун дейилгани каби, حَرَّ الرَّجُلُ одам исиди (иссиқ бўлди) деб ҳам айтилади. Аллоҳ буюради: لاَ تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أشَدُّ حَرّاً Иссиқда жангга чиқманглар. Уларга: Дўзах оловининг иссиғи бундан-да шиддатлироқдир, деб айтинг (9/Тавба 81).
حَرُور эса иссиқ шамолдир. Аллоҳ буюради: وَلا الظِّلُّ وَلاَ الْحَرُورُ Соя билан жазирама ҳам баробар бўлмайди (35/Фотир 21). اِسْتَحَرَّ اْلقَيْظُ : Ёзнинг иссиғи кучайди, حَرَر : Ташналикдан жигарнинг қуриши, حَرَّة : иссиқликнинг бирлик шаклига айтилади; حَرَّةٌ تَحْتَ قَرَّة совуқлик остидаги иссиқлик ибораси каби. Яна حَرَّة : иссиқлик урганидан қорайиб кетган тошдир. Бундан истиора йўли билан олинган ибора сифатида: اِسْتَحَرَّ اْلقَتْلُ дейилади, бу эса жангнинг қизиганини англатади.
حَرُّ الْعَمَلِ эса ишнинг шиддатидир. Шу маънода дейилади: إنَّمَا يَتَوَلَى حاَرَّهاَ مَنْ تَوَلَّى قَارَّهَا яъни ишни қилган ва ундан фойда кўрган кишигина жазо ва калтакка чидайди.
حُرٌّ эса қулнинг зиддидир. Шу маънода الْحَرُورَة حُرٌّ بَيِّنُ الْحَرُورِيَّة وَ дейилади, яъни ҳурлиги ҳар бир ҳолатида аён бўлган киши деганидир. Ҳурлик икки хилдир: : бошқа кишининг унинг устидан ҳеч қандай ҳокимияти бўлмаган киши. (2/Бақара 178) оятида зикр қилинган киши каби. . Шоир шундай дейди: 106. дейилган. , дейди. Мужоҳид эса: , Жаъфар эса: , деган. Бу маъноларнинг барчаси бир нуқтада бирлашади. 107. (35/Фотир 33).
1. Иссиқ жисмлардан ҳавога ўтадиган ҳарорат. Бу — қуёш ва оловнинг ҳарорати каби иссиқликлардир.
2. Табиатдан инсон танасига ўтадиган ҳарорат. Ҳаммомдаги киши ҳис қиладиган иссиқлик каби. Ҳам кун, ҳам шамол учун يَحِرُّ حَرّاً حَراَرَةً феъли ишлатилади. حَرَّ يَوْمُنَا فَهُوَ مَحْرُورٌ Кунимиз иссиқ бўлди, иссиқ кун дейилгани каби, حَرَّ الرَّجُلُ одам исиди (иссиқ бўлди) деб ҳам айтилади. Аллоҳ буюради: لاَ تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أشَدُّ حَرّاً Иссиқда жангга чиқманглар. Уларга: Дўзах оловининг иссиғи бундан-да шиддатлироқдир, деб айтинг (9/Тавба 81).
حَرُور эса иссиқ шамолдир. Аллоҳ буюради: وَلا الظِّلُّ وَلاَ الْحَرُورُ Соя билан жазирама ҳам баробар бўлмайди (35/Фотир 21). اِسْتَحَرَّ اْلقَيْظُ : Ёзнинг иссиғи кучайди, حَرَر : Ташналикдан жигарнинг қуриши, حَرَّة : иссиқликнинг бирлик шаклига айтилади; حَرَّةٌ تَحْتَ قَرَّة совуқлик остидаги иссиқлик ибораси каби. Яна حَرَّة : иссиқлик урганидан қорайиб кетган тошдир. Бундан истиора йўли билан олинган ибора сифатида: اِسْتَحَرَّ اْلقَتْلُ дейилади, бу эса жангнинг қизиганини англатади.
حَرُّ الْعَمَلِ эса ишнинг шиддатидир. Шу маънода дейилади: إنَّمَا يَتَوَلَى حاَرَّهاَ مَنْ تَوَلَّى قَارَّهَا яъни ишни қилган ва ундан фойда кўрган кишигина жазо ва калтакка чидайди.
حُرٌّ эса қулнинг зиддидир. Шу маънода الْحَرُورَة حُرٌّ بَيِّنُ الْحَرُورِيَّة وَ дейилади, яъни ҳурлиги ҳар бир ҳолатида аён бўлган киши деганидир. Ҳурлик икки хилдир: : бошқа кишининг унинг устидан ҳеч қандай ҳокимияти бўлмаган киши. (2/Бақара 178) оятида зикр қилинган киши каби. . Шоир шундай дейди: 106. дейилган. , дейди. Мужоҳид эса: , Жаъфар эса: , деган. Бу маъноларнинг барчаси бир нуқтада бирлашади. 107. (35/Фотир 33).