ح ق ق
Ҳ-қ-қ
حَق сўзининг асли — мувофиқлик ва уйғунликдир. Худди эшикни ушлаб турувчи ўқнинг ўзи учун тайёрланган мустаҳкам жойга (уяга) мос келиши ва ўша ерда бемалол айлана олиши каби.
Ҳақ сўзи турли маъноларда ишлатилади.
Биринчиси: Бирор нарсани ҳикмат тақозосига кўра яратган зотга ҳақ деб ном берилади. Бунинг учун Аллоҳ таоло ҳақида: У — ҳақдир дейилади. Аллоҳ буюради: وَرُدُّوا إِلَى اللّهِ مَوْلاَهُمُ الْحَقِّ Инсонларнинг барчаси ҳаққоний эгалари бўлган Аллоҳга қайтариладилар (10/Юнус 30); бунинг сал илгарисида эса: فَذَلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلاَلُ Мана шу — ҳақ бўлган Роббингиз Аллоҳдир. Ҳақдан кейин залолатдан бошқа нима ҳам бор экан? (10/Юнус 32).
Иккинчиси: Ҳикмат тақозосига кўра яратилган нарсага ҳам ҳақ деб ном берилади. Шу жиҳатдан: Аллоҳ таолонинг ҳар бир феъли ҳақдир, дейилади. Ўлим ҳақдир, қайта тирилиш ҳақдир дейилиши каби. Аллоҳ буюради: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُوراً У Зот қуёшни зиё таратувчи ва ойни нур сочувчи қилди (10/Юнус 5); مَا خَلَقَ اللّهُ ذَلِكَ إِلاَّ بِالْحَقِّ Аллоҳ буларни ҳақдан ўзга тарзда яратмаган (10/Юнус 5).
Қиёмат ҳақида эса: وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّУлар сендан: У жазо куни ҳақми? деб сўрайдилар. Айт: Роббимга қасам бўлсинки, ҳа, у, албатта, ҳақдир (10/Юнус 53); لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ Ҳақни яширадилар (2/Бақара 146); اَلْحَقُّ مِنْ ربِّكَ Бу, Роббингдан бўлган ҳақдир (2/Бақара 247); وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ Бу, шубҳасиз, Роббингдан бўлган ҳақдир (2/Бақара 149).
Учинчиси: Бирор нарсага, у аслида қандай бўлса, ўшанга мувофиқ тарзда ишонишдир. اِعْتِقَادُ فُلاَنٍ فِي اْلبَعْثِ وَالثَّوَابِ وَاْلعِقَابِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ حَقٌّ Фалончининг қайта тирилиш, савоб, жазо, жаннат ва дўзах ҳақидаги эътиқоди ҳақдир, деган сўзимиз каби. Аллоҳ буюради: فَهَدَى اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ Аллоҳ эса иймон келтирганларни улар ихтилоф қилган ҳаққа ҳидоят қилди (2/Бақара 213).
Тўртинчиси: Керакли жойда, керакли миқдорда, керакли вақтда содир этилган феъл/ҳаракат ва сўзга ҳам ҳақ деб ном берилади. فِعْلُكَ حَقٌّ وَقَوْلُكَ حَقٌّ Сенинг қилган ишинг ҳақдир ва сўзинг ҳақдир, дейилиши каби. Аллоҳ буюради: كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ Шундай қилиб, Роббингнинг сўзи ҳақ (рўёбга чиққан) бўлди (10/Юнус 33); حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي َلأمْلأَنَّ جَهَنَّمَ Жаҳаннамни, албатта, тамомила тўлдираман, деган сўзим ҳақ бўлди (32/Сажда 13); وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أهْوَاءَهُمْ Агар ҳақ уларнинг ҳавойи нафсларига эргашганида эди, (23/Муъминун 71).
Бу ердаги ҳақ сўзидан бевосита Аллоҳ таолонинг Зоти кўзда тутилган бўлиши ҳам, ҳикмат тақозосига кўра чиқарилган ҳукм маъносида ишлатилган бўлиши ҳам тўғридир.
أحْقَقْتُ كَذَا : Яъни: Унинг ҳақ эканини аниқладим ёки унинг ҳақ эканига ҳукм қилдим. Аллоҳ таолонинг: لِيُحِقَّ الْحَقَّ Ҳақни ҳақ қилиш учун (8/Анфол 8) деган сўзи ҳам шу маънодадир.
Иҳқоқ ул-ҳақ (Ҳақни рўёбга чиқариш) икки тарзда бўлади:
Бири: Далил ва оятларни ўртага қўйишдир. Аллоҳ таолонинг: وَأُوْلَـئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَاناً مُبِيناً Уларга қарши сизларга очиқ-ойдин ҳужжат бердик, (4/Нисо 91) деб буюриши каби; яъни: Кучли/мустаҳкам далил.
Иккинчиси: Шариатни камолга етказиш ва уни ҳаммага ёйишдир. Аллоҳ таолонинг: وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ Ҳолбуки, кофирлар истамаса-да, Аллоҳ Ўз нурини камолга етказувчидир (61/Соф 8); هُوَ الَّذِي أرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّين كُلِّهِ Ўз динини бошқа барча динлардан устун қилиш учун пайғамбарини тўғри йўл ва ҳақ дин билан юборган Зот Удир (9/Тавба 33) деган сўзлари каби. اَلْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ Рўёбга чиқувчи нарсага қасам бўлсин; рўёбга чиқувчи нарса нима эканини биласанми? (69/Ҳаққо 1-2) деган сўз эса қиёматга ишорадир.
Буни: يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ اْلعَالَمِينَ Одамлар оламлар Роббиси ҳузурида турадиган кунда (83/Мутоффифун 6) деган сўз билан изоҳлагани каби; чунки: Ўша ерда жазо ҳақ (рост) бўлади. حَاقَقْتُهُ فَحَقَقْتُهُ ибораси, ҳақ борасида ундан даъвогар бўлдим ва уни мағлуб этдим, деганидир.
Ҳазрат Умар шундай дейди: إذَا النِّسَاءُ بَلَغْنَ نَصَّ الْحِقَاقِ فَاْلعَصَبَةُ أوْلَى فِي ذَلِكَ Аёллар нассул-ҳиқоқ/балоғат ёшига етганларида, бу борада асаба(си) кўпроқ ҳақли бўлади.
فُلاَنٌ نَزِقُ الْحِقَاقِ : Кичик ишларда катта жанжал чиқарадиган одам деганидир. Бу сўз ҳам вожиб, ҳам муқаррар, ҳам жоиз маъносида ишлатилади. وَكَانَ حَقّاً عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ Зеро, иймон келтирганларга ёрдам бериш Бизнинг зиммамизга ҳақ бўлган (30/Рум 47); كَذَلِكَ حَقّاً عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ Мўминларга нажот бериш ҳам шундай қилиб зиммамизга ҳақ бўлган (10/Юнус 103); حَقِيقٌ عَلَى أنْ لاَ أقُولَ عَلَى اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ Менинг зиммамда бир ҳақдирки, Аллоҳ ҳақида ҳақдан бошқа нарса айтмаслигимдир (7/Аъроф 105).
Дейиладики: Маъноси: Мувофиқдир. حَقِيقٌ عَلَيَّ шаклида ҳам ўқилган. Маъноси: Вожибдир, дейилган. وَبُعُولَتُهُنَّ أحَقُّ بِرَدِّهِنَّ Эрлари уларни қайтариб олишда устунлик ҳаққига эгадирлар (2/Бақара 228) деган сўз шу маънодадир.
حَقِيقَة баъзан собитлиги ва мавжудлиги бор нарсалар учун ишлатилади.
Пайғамбарнинг (сав) Ҳорисга: لِكُلِّ حَقٍّ حَقِيقَةٌ، فَمَا حَقِيقَةُ إيمَانِكَ؟ Ҳар бир ҳақнинг бир ҳақиқати бордир; иймонингнинг ҳақиқати недир? деган сўзи каби. Яъни: Даъво қилаётган нарсанг ҳақ эканини хабар берувчи нима?
فُلاَنٌ يَحْمِي حَقِيقَتَهُ : Яъни; ҳимоя қилиши лозим бўлган нарсаларни ҳимоя қилади. Бу тушунча, аввал ўтгани каби, баъзан эътиқодга оид ҳолда ҳам ишлатилади. Баъзан эса амалда ва сўзда ишлатилиши учрайди. فُلاَنٌ لِفِعْلِهِ حَقِيقَةٌ /Фалончининг феълининг ҳақиқати бордир; яъни: Қилган ишида риёкор эмасдир.
لِقَوْلِهِ حَقِيقَةٌ Фалончининг сўзининг бир ҳақиқати бордир; яъни: На жуда арзонлаштирувчи, на жуда қимматга сотувчи кишидир. Бунинг зидди сифатида مُتَجَوَّز مُتَوَسَّعُ مُتَفَسَّحُ сўзлари ишлатилади. Шу жиҳатдан, дунё ботил, охират эса ҳақиқатдир, дейилган; шу тариқа бирининг ўткинчи, бошқасининг боқий эканига эътибор қаратилган. Фақиҳлар ва каломшуносларнинг адабиётида тилга олинган ҳақиқат эса, сўзнинг тил жиҳатидан асл маъносида ишлатилган бўлишидир.
Туя учун ишлатиладиган اَلْحِقُّ (ал-ҳиққу) сўзи, юк ортилишига ҳақли бўлганини англатади. Унинг ургочисига эса حِقَّة дейилади; кўплиги — حِقَاقٌ дир. Бу борада أتَتِ النَّاقَةُ عَلَى حِقِّهَا дейиладики: Ургочи туя юкини кўтариш вақтини тўлдирди, деган маънони англатади.
Ҳақ сўзи турли маъноларда ишлатилади.
Биринчиси: Бирор нарсани ҳикмат тақозосига кўра яратган зотга ҳақ деб ном берилади. Бунинг учун Аллоҳ таоло ҳақида: У — ҳақдир дейилади. Аллоҳ буюради: وَرُدُّوا إِلَى اللّهِ مَوْلاَهُمُ الْحَقِّ Инсонларнинг барчаси ҳаққоний эгалари бўлган Аллоҳга қайтариладилар (10/Юнус 30); бунинг сал илгарисида эса: فَذَلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلاَلُ Мана шу — ҳақ бўлган Роббингиз Аллоҳдир. Ҳақдан кейин залолатдан бошқа нима ҳам бор экан? (10/Юнус 32).
Иккинчиси: Ҳикмат тақозосига кўра яратилган нарсага ҳам ҳақ деб ном берилади. Шу жиҳатдан: Аллоҳ таолонинг ҳар бир феъли ҳақдир, дейилади. Ўлим ҳақдир, қайта тирилиш ҳақдир дейилиши каби. Аллоҳ буюради: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُوراً У Зот қуёшни зиё таратувчи ва ойни нур сочувчи қилди (10/Юнус 5); مَا خَلَقَ اللّهُ ذَلِكَ إِلاَّ بِالْحَقِّ Аллоҳ буларни ҳақдан ўзга тарзда яратмаган (10/Юнус 5).
Қиёмат ҳақида эса: وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّУлар сендан: У жазо куни ҳақми? деб сўрайдилар. Айт: Роббимга қасам бўлсинки, ҳа, у, албатта, ҳақдир (10/Юнус 53); لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ Ҳақни яширадилар (2/Бақара 146); اَلْحَقُّ مِنْ ربِّكَ Бу, Роббингдан бўлган ҳақдир (2/Бақара 247); وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ Бу, шубҳасиз, Роббингдан бўлган ҳақдир (2/Бақара 149).
Учинчиси: Бирор нарсага, у аслида қандай бўлса, ўшанга мувофиқ тарзда ишонишдир. اِعْتِقَادُ فُلاَنٍ فِي اْلبَعْثِ وَالثَّوَابِ وَاْلعِقَابِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ حَقٌّ Фалончининг қайта тирилиш, савоб, жазо, жаннат ва дўзах ҳақидаги эътиқоди ҳақдир, деган сўзимиз каби. Аллоҳ буюради: فَهَدَى اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ Аллоҳ эса иймон келтирганларни улар ихтилоф қилган ҳаққа ҳидоят қилди (2/Бақара 213).
Тўртинчиси: Керакли жойда, керакли миқдорда, керакли вақтда содир этилган феъл/ҳаракат ва сўзга ҳам ҳақ деб ном берилади. فِعْلُكَ حَقٌّ وَقَوْلُكَ حَقٌّ Сенинг қилган ишинг ҳақдир ва сўзинг ҳақдир, дейилиши каби. Аллоҳ буюради: كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ Шундай қилиб, Роббингнинг сўзи ҳақ (рўёбга чиққан) бўлди (10/Юнус 33); حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي َلأمْلأَنَّ جَهَنَّمَ Жаҳаннамни, албатта, тамомила тўлдираман, деган сўзим ҳақ бўлди (32/Сажда 13); وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أهْوَاءَهُمْ Агар ҳақ уларнинг ҳавойи нафсларига эргашганида эди, (23/Муъминун 71).
Бу ердаги ҳақ сўзидан бевосита Аллоҳ таолонинг Зоти кўзда тутилган бўлиши ҳам, ҳикмат тақозосига кўра чиқарилган ҳукм маъносида ишлатилган бўлиши ҳам тўғридир.
أحْقَقْتُ كَذَا : Яъни: Унинг ҳақ эканини аниқладим ёки унинг ҳақ эканига ҳукм қилдим. Аллоҳ таолонинг: لِيُحِقَّ الْحَقَّ Ҳақни ҳақ қилиш учун (8/Анфол 8) деган сўзи ҳам шу маънодадир.
Иҳқоқ ул-ҳақ (Ҳақни рўёбга чиқариш) икки тарзда бўлади:
Бири: Далил ва оятларни ўртага қўйишдир. Аллоҳ таолонинг: وَأُوْلَـئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَاناً مُبِيناً Уларга қарши сизларга очиқ-ойдин ҳужжат бердик, (4/Нисо 91) деб буюриши каби; яъни: Кучли/мустаҳкам далил.
Иккинчиси: Шариатни камолга етказиш ва уни ҳаммага ёйишдир. Аллоҳ таолонинг: وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ Ҳолбуки, кофирлар истамаса-да, Аллоҳ Ўз нурини камолга етказувчидир (61/Соф 8); هُوَ الَّذِي أرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّين كُلِّهِ Ўз динини бошқа барча динлардан устун қилиш учун пайғамбарини тўғри йўл ва ҳақ дин билан юборган Зот Удир (9/Тавба 33) деган сўзлари каби. اَلْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ Рўёбга чиқувчи нарсага қасам бўлсин; рўёбга чиқувчи нарса нима эканини биласанми? (69/Ҳаққо 1-2) деган сўз эса қиёматга ишорадир.
Буни: يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ اْلعَالَمِينَ Одамлар оламлар Роббиси ҳузурида турадиган кунда (83/Мутоффифун 6) деган сўз билан изоҳлагани каби; чунки: Ўша ерда жазо ҳақ (рост) бўлади. حَاقَقْتُهُ فَحَقَقْتُهُ ибораси, ҳақ борасида ундан даъвогар бўлдим ва уни мағлуб этдим, деганидир.
Ҳазрат Умар шундай дейди: إذَا النِّسَاءُ بَلَغْنَ نَصَّ الْحِقَاقِ فَاْلعَصَبَةُ أوْلَى فِي ذَلِكَ Аёллар нассул-ҳиқоқ/балоғат ёшига етганларида, бу борада асаба(си) кўпроқ ҳақли бўлади.
فُلاَنٌ نَزِقُ الْحِقَاقِ : Кичик ишларда катта жанжал чиқарадиган одам деганидир. Бу сўз ҳам вожиб, ҳам муқаррар, ҳам жоиз маъносида ишлатилади. وَكَانَ حَقّاً عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ Зеро, иймон келтирганларга ёрдам бериш Бизнинг зиммамизга ҳақ бўлган (30/Рум 47); كَذَلِكَ حَقّاً عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ Мўминларга нажот бериш ҳам шундай қилиб зиммамизга ҳақ бўлган (10/Юнус 103); حَقِيقٌ عَلَى أنْ لاَ أقُولَ عَلَى اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ Менинг зиммамда бир ҳақдирки, Аллоҳ ҳақида ҳақдан бошқа нарса айтмаслигимдир (7/Аъроф 105).
Дейиладики: Маъноси: Мувофиқдир. حَقِيقٌ عَلَيَّ шаклида ҳам ўқилган. Маъноси: Вожибдир, дейилган. وَبُعُولَتُهُنَّ أحَقُّ بِرَدِّهِنَّ Эрлари уларни қайтариб олишда устунлик ҳаққига эгадирлар (2/Бақара 228) деган сўз шу маънодадир.
حَقِيقَة баъзан собитлиги ва мавжудлиги бор нарсалар учун ишлатилади.
Пайғамбарнинг (сав) Ҳорисга: لِكُلِّ حَقٍّ حَقِيقَةٌ، فَمَا حَقِيقَةُ إيمَانِكَ؟ Ҳар бир ҳақнинг бир ҳақиқати бордир; иймонингнинг ҳақиқати недир? деган сўзи каби. Яъни: Даъво қилаётган нарсанг ҳақ эканини хабар берувчи нима?
فُلاَنٌ يَحْمِي حَقِيقَتَهُ : Яъни; ҳимоя қилиши лозим бўлган нарсаларни ҳимоя қилади. Бу тушунча, аввал ўтгани каби, баъзан эътиқодга оид ҳолда ҳам ишлатилади. Баъзан эса амалда ва сўзда ишлатилиши учрайди. فُلاَنٌ لِفِعْلِهِ حَقِيقَةٌ /Фалончининг феълининг ҳақиқати бордир; яъни: Қилган ишида риёкор эмасдир.
لِقَوْلِهِ حَقِيقَةٌ Фалончининг сўзининг бир ҳақиқати бордир; яъни: На жуда арзонлаштирувчи, на жуда қимматга сотувчи кишидир. Бунинг зидди сифатида مُتَجَوَّز مُتَوَسَّعُ مُتَفَسَّحُ сўзлари ишлатилади. Шу жиҳатдан, дунё ботил, охират эса ҳақиқатдир, дейилган; шу тариқа бирининг ўткинчи, бошқасининг боқий эканига эътибор қаратилган. Фақиҳлар ва каломшуносларнинг адабиётида тилга олинган ҳақиқат эса, сўзнинг тил жиҳатидан асл маъносида ишлатилган бўлишидир.
Туя учун ишлатиладиган اَلْحِقُّ (ал-ҳиққу) сўзи, юк ортилишига ҳақли бўлганини англатади. Унинг ургочисига эса حِقَّة дейилади; кўплиги — حِقَاقٌ дир. Бу борада أتَتِ النَّاقَةُ عَلَى حِقِّهَا дейиладики: Ургочи туя юкини кўтариш вақтини тўлдирди, деган маънони англатади.