ح س س
Ҳ-с-с
حَاسَّة сўзи сезги деганидир. Бу — сезги аъзолари орқали идрок этиладиган нарсалар ўзи билан идрок қилинадиган қувватдир. حَوَاس эса беш сезги деганидир. Бу феъл حَسَسْتُ حَسَيْتُ وأحْسَسْتُ، فَحَسَسْتُ шаклидадир. У икки хил ишлатилади:
Бири: أصَبْتُهُ بحِسِّي дейилишидир. Уни ҳиссим билан топдим. Бу худди عِنْتُهُ унга ёрдам бердим ва رُعْتُهُ уни ҳимоя қилдим феъллари кабидир.
Иккинчиси: أصَبْتُ حَاسَّتَهُ Унинг сезгисига теккиздим шаклидадир. Бу эса كَبَدْتُه жигаридан урдим ва فَأدْتُهُ юрагидан урдим феъллари кабидир. Баъзан бундай зарба ўлимга олиб келиши мумкин бўлгани учун, ўлим ҳам шу феъл билан ифодаланади. Шу маънода حَسَسْتُهُ дейиладики, ўлдирдим деганидир. Аллоҳ буюради: إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ Сиз Аллоҳнинг изни билан уларни ўлдираётганингизда, (3/Оли Имрон 152).
حَسِيس эса ўлдирилгандир. جَرَادٌ مَحْسُوسٌ : Қовурилган чигирткадир. Совуқ ўсимлик учун ҳалокатлидир. اِنْحَسَّتْ أسْنَانُهُ : кишининг таъсирланишини англатади. حَسِسْتُ эса عَلِمْتُ билдим ва فَهِمْتُ тушундим каби бўлиб, лекин у фақат сезги орқали идрок қилинадиган нарсалар учун ишлатилади. حَسِيْتُ эса бунинг икки син ҳарфидан бири ё ҳарфига айланган шаклидир.
أحْسَسْتُهُ феълининг ҳақиқий маъноси сезгиларим билан идрок қилдим деганидир. أحَسْتُ ҳам унга ўхшашдир; лекин таҳфиф/енгиллик учун икки син ҳарфидан бири тушириб қолдирилган. Худди ظِلْتُ каби. Аллоҳ таолонинг: فَلَمَّا أحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ Ийсо улардан куфрни сезгач (3/Оли Имрон 52) ояти эса, куфр улардан англашиладиган даражада бўлиши у ёқда турсин, кўз билан кўринадиган даражада очиқ-ойдин зоҳир бўлганига эътиборни қаратишдир. فَلَمَّا أحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُم مِنْهَا يَرْكُضُونَ Азобимиз келишини ҳис қилишганда, улар бирданига у жойдан қочиб қолмоқчи бўлар эдилар (21/Анбиё 12); هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أحَدٍ Энди улардан бирортасини сезяпсизми? (19/Марям 98) оятлари ҳам шунинг кабидир. Ҳаракат ҳам حَسِيس ва حِسّ деб ифодаланган. Аллоҳ буюради: لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا Улар унинг шивирлашини эшитмайдилар (21/Анбиё 102). حُسَاس эса ёмон ахлоқни ифодалайди. Бу — сўзнинг زُكَامٍ ва سُعاَلٍ вазнида айтилишидир.
Бири: أصَبْتُهُ بحِسِّي дейилишидир. Уни ҳиссим билан топдим. Бу худди عِنْتُهُ унга ёрдам бердим ва رُعْتُهُ уни ҳимоя қилдим феъллари кабидир.
Иккинчиси: أصَبْتُ حَاسَّتَهُ Унинг сезгисига теккиздим шаклидадир. Бу эса كَبَدْتُه жигаридан урдим ва فَأدْتُهُ юрагидан урдим феъллари кабидир. Баъзан бундай зарба ўлимга олиб келиши мумкин бўлгани учун, ўлим ҳам шу феъл билан ифодаланади. Шу маънода حَسَسْتُهُ дейиладики, ўлдирдим деганидир. Аллоҳ буюради: إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ Сиз Аллоҳнинг изни билан уларни ўлдираётганингизда, (3/Оли Имрон 152).
حَسِيس эса ўлдирилгандир. جَرَادٌ مَحْسُوسٌ : Қовурилган чигирткадир. Совуқ ўсимлик учун ҳалокатлидир. اِنْحَسَّتْ أسْنَانُهُ : кишининг таъсирланишини англатади. حَسِسْتُ эса عَلِمْتُ билдим ва فَهِمْتُ тушундим каби бўлиб, лекин у фақат сезги орқали идрок қилинадиган нарсалар учун ишлатилади. حَسِيْتُ эса бунинг икки син ҳарфидан бири ё ҳарфига айланган шаклидир.
أحْسَسْتُهُ феълининг ҳақиқий маъноси сезгиларим билан идрок қилдим деганидир. أحَسْتُ ҳам унга ўхшашдир; лекин таҳфиф/енгиллик учун икки син ҳарфидан бири тушириб қолдирилган. Худди ظِلْتُ каби. Аллоҳ таолонинг: فَلَمَّا أحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ Ийсо улардан куфрни сезгач (3/Оли Имрон 52) ояти эса, куфр улардан англашиладиган даражада бўлиши у ёқда турсин, кўз билан кўринадиган даражада очиқ-ойдин зоҳир бўлганига эътиборни қаратишдир. فَلَمَّا أحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُم مِنْهَا يَرْكُضُونَ Азобимиз келишини ҳис қилишганда, улар бирданига у жойдан қочиб қолмоқчи бўлар эдилар (21/Анбиё 12); هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أحَدٍ Энди улардан бирортасини сезяпсизми? (19/Марям 98) оятлари ҳам шунинг кабидир. Ҳаракат ҳам حَسِيس ва حِسّ деб ифодаланган. Аллоҳ буюради: لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا Улар унинг шивирлашини эшитмайдилар (21/Анбиё 102). حُسَاس эса ёмон ахлоқни ифодалайди. Бу — сўзнинг زُكَامٍ ва سُعاَلٍ вазнида айтилишидир.