ح ض ر

حَضَر , Кўчманчилик маъносини англатувчи بَدْو нинг зиддидир. حَضَارَة ва حِضَارَة : Шаҳарлик (ўтроқ ҳаёт) маъносини англатади. بَدَاوَة ва بدَاوَة каби бу сўз бирор жойни, бирор инсонни ёки бошқа бир нарсани кўриш учун исм сифатида ҳам ишлатилади. Аллоҳ буюради: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أحَدَكُمُ الْمَوْتُ Ичингиздан бири ўлим яқинлашганда қилишингиз сизга фарз қилинди (2/Бақара 180) ояти, حَتَّىَ إِذَا جَاءَ أحَدَكُمُ الْمَوْتُ Ниҳоят, бирингизга ўлим келганда.. (6/Анъом 61) кабидир.
وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ Агар мерос тақсимланиши вақтида ҳозир бўлса (4/Нисо 8); وَأُحْضِرَتِ اْلأنْفُسُ الشُّحَّ Нафслар бахилликка, худбинликка мойилдирлар (4/Нисо 128); عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أحْضَرَتْ Ҳар бир нафс нима келтирганини билиб олади (Таквир 14); وَأعُوذُ بِكَ رَبِّ أنْ يَحْضُرُونِ Уларнинг ёнимда бўлишларидан ҳам Сендан паноҳ сўрайман, эй Роббим (Муъминун 98); бу киноя турларидандир. Яъни: Менга жин келишидан деганидир.
Телбалар учун ҳам, ўлими яқинлашган инсон учун ҳам киноя йўли билан مُحْتَضَر дейилади. Бу эса Аллоҳ таолонинг: وَنَحْنُ أقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ Биз унга жон томиридан ҳам яқинроқмиз (50/Қоф 16) ва: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ Роббингнинг баъзи аломатлари келган кун (6/Анъом 158) оятларида диққатни жалб этган нарсадир.
Аллоҳ буюради: مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً У кунда ҳар ким қилган ҳар бир яхшилигини қаршисида топади (3/Оли Имрон 30); Яъни: Кўз билан кўринадиган, инсоннинг ёнида бўлган нарса ҳукмида. Аллоҳ буюради: وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ Улардан денгиз соҳилидаги қишлоқ аҳлининг қилмишини сўра (7/Аъроф 163); Яъни: Унинг яқинида. تِجَارَةً حَاضِرَةً Нақд бир савдо (2/Бақара 282) Яъни: Нақд пул билан, нақдина.
Аллоҳ буюради: وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ Барчаси тўпланган пайтда ҳузуримизга келтириладилар (36/Ёсин 32); أُوْلَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ Улар азоб билан ёлғиз қоладилар (34/Сабаъ 38); وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ Уларга сувнинг туя билан ўрталарида тақсимланганини, ҳар бир ичиш вақти келганда сувнинг ҳозир бўлиши кераклигини билдир (54/Қамар 28); Яъни: Навбати келган киши бу сувни шериклари бошига тўпланган бир пайтда беради.
حُضْر : Тортилиши исталганда ўзи учун от келтириладиган нарсага хос қилингандир. Бу жиҳатдан أحْضَرَ الْفَرَسُ дейилади. اِسْتَحْضَرْتُهُ : Уларнинг ёнида бўлган حُضْر ни истадим деганидир. حَاضَرْتُهُ ва محُاَضَرَةً ва حِضَارًا : Бир киши билан баҳслашиш, ўзаро далил келтиришдир. Бу эса ҳозир бўлиш, ҳозир қилиш маъносидадир. Гўё ҳар бири ўз далилини келтирмоқда ёки حُضْر ўзагидандир. جَارَيْتُهُ каби. حَضِيرَة ўзи билан бирга урушга бориладиган инсонлардан иборат бир жамоадир. Сувга етиб бориш ҳам шу сўз билан ифодаланади. مَحْضَر ҳам حَضَرْتُ феълининг масдаридир, ҳам етиб бориладиган жой маъносини англатади.