ح ل ل

حَلّ сўзининг асли, тугунни ечишдир. Аллоҳ буюради: وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي Тилимдаги тугунни ечиб юбор (20/Тоҳо 27).
حَلَلْتُ тушдим деганидир. Бунинг асли тушаётганда юкларнинг туширилишидан олингандир. Кейинчалик соф маънода тушиш учун ҳам ишлатилган. Шу жиҳатдан: حَلَّ حُلُولاً бир тарзда тушди ва أحَلَّهُ غَيْرُهُ бошқаси уни туширди дейилган.
Аллоҳ буюради: أوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دَارِهِمْ Ёки бу балолар уларнинг юртлари яқинига тушади (13/Раъд 31); وَأحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ Қавмларини ҳалокат диёрига қулатганларни кўрмаяпсанми? (14/Иброҳим 28). حَلَّ الدَّيْنُ : Қарзнинг тўлаш вақти келди, деганидир. حِلَّة эса, бир жойга тушган жамоадир. حَيٌّ حِلاَلٌ ибораси ҳам шунга ўхшашдир.
مَحَلَّة (маҳалла) эса, яшаладиган жойдир. Тугуннинг ечилишидан истиора йўли билан حَلَّ الشَيْءُ حِلاَلاً ибораси ясалган. Аллоҳ буюради: وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَيِّباً Аллоҳ сизларга ризқ қилиб берган ҳалол ва пок неъматлардан енглар (5/Моида 88); هَـذَا حَلاَلٌ وَهَـذَا حَرَامٌ Бу ҳалолдир, бу эса ҳаром (16/Наҳл 116).
أحَلَّتِ الشَّاةُ қўйнинг елинига сут тушиши ибораси ҳам حُلوُل дандир. Аллоҳ буюради: حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ Қурбонлик, ўз жойига етгунча (2/Бақара 196). Аллоҳ таоло, шуни ҳалол қилди ибораси ҳам шундандир. Аллоҳ буюради: وَأُحِلَّتْ لَكُمُ اْلأنْعَامُ барча ҳайвонлар сизга ҳалол қилинди (22/Ҳаж 30); يَا أيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أحْلَلْنَا لَكَ أزْوَاجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أفَاء اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ Эй Пайғамбар! Маҳрларини берган жуфтларингизни, Аллоҳ сизга ўлжа қилиб берган чўриларингизни, сиз билан бирга ҳижрат қилган амакингизнинг қизларини, аммаларингизнинг қизларини олишни ҳалол қилдик (33/Аҳзоб 50).
Жуфтларнинг ҳалол қилиниши ўша пайтда амалга ошган. Чунки улар у билан биргадир. Амакининг қизлари ва ундан кейин санаб ўтилганлар эса, улар билан уйланиш ҳалол қилинганлар жумласидандир.
بَلَغَ اْلأجَلُ مَحِلََّهُ ва رَجُلٌ حَلاَلٌ وَمُحِلٌّ иборалари кишининг эҳромдан чиқишини ёки ҳарам ҳудудидан ташқарига чиқишини англатади. Аллоҳ буюради: وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا Эҳромдан чиққач ов қилаверишингиз мумкин (5/Моида 2); وَ أنْتَ حِلٌّ بِهَذَا الْبَلَدِ Ҳолбуки, сен бу шаҳарда хоҳлаганингни қила оласан (90/Балад 2); яъни: Сенга ҳалолдир.
Аллоҳ буюради: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أيْمَانِكُمْ Аллоҳ сизларга қасамларингизни каффорат билан қайтариб олишни ҳалол қилди (66/Таҳрим 2) яъни: Қасамларингиз каффорат йўли билан қандай ечилишини баён қилди.
Ривоятда: لاَ يَمُوتُ لِلرَّجُلِ ثَلاَثَةٌ مِنَ اْلأوْلاَدِ فَتَمَسَّهُ النَّارُ إلاََّ تَحِلَّةَ اْلقَسَمِ Кишининг уч фарзанди вафот этса-да, унга олов тегмайди, қасамнинг ҳалол қилгани мустасно, яъни: «Иншааллоҳ таоло» дейиладиган вақт қадар. Шоирнинг қуйидаги сўзи ҳам шу маънодадир:
وَقْعُهُنَّ اْلأرْضَ تَحْلِيلُ
123- Гўё, уларнинг ерга босиши таҳлил/бир лаҳзаликдир.
Яъни: Уларнинг чопиши тезкордир; тезлигидан туёқлари, кишининг иншааллоҳ дейиши билан ўтадиган бир лаҳзалик вақтдан кўпроқ ерга тегмайди.
حَلِيل эса, завж яъни эрдир. Бу, ё ҳар бирининг иккинчиси учун этагини еча олишидан, ё у билан бирга яшашидан ёки бир-бирларига ҳалол бўлишларидандир.
Шунинг учун сен билан бирга маскан тутганга, яъни: Сен билан бирга яшайдиганга حَلِيلٌ деб аталади. حَلِيلَة эса, завжа/хотиндир; кўплиги, حَلاَئِل ’дир. Аллоҳ буюради: وَحَلاَئِلُ أبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أصْلاَبِكُمْ Пуштингиздан бўлган ўғилларингизнинг ҳалоллари/жуфтлари билан (4/Нисо 23). حُلَّة : Кўйлак ва абодир.
إِحْلِيل эса, инсонда кичик сув/пешоб оқадиган каналга айтилади; чунки, бу каналнинг бирон-бир бўғими/тугуни йўқдир.