ح و ر

حَوْر : Амалда ёки фикр жиҳатидан иккиланишдир. Аллоҳ таолонинг: إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ У ҳеч қачон қайтмаслигини гумон қилган эди (84/Иншиқоқ 14) сўзи, ҳеч қачон қайта тирилтирилмайди, деганидир. Бу эса Аллоҳ таолонинг: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ Куфр келтирган кимсалар ҳеч қачон қайта тирилтирилмаймиз, деб гумон қилдилар. Айт: Йўқ! Роббимга қасамки, албатта, қайта тирилтириласизлар (64/Тағобун 7) сўзи кабидир.
حَارَ الْمَاءُ فِي الْغَدِير Сув ҳовузда айланди, حَارَ فِي أَمْرِهِ : Ишида саросимага тушди, деганидир. Ғалтак атрофида айланадиган таёқчага ҳам مِحْوَر дейилади. Шу жиҳатдан: سَيْرُ السَّوَانِي أبَدًا لاَ يَنْقَطِعُ /Сонияларнинг юриши тугамас бир сафардир, дейилган. Бу ердаги سَوَانِي сўзи سَانِيَة сўзининг кўплигидир. Сония эса сув ташиш учун ишлатиладиган урғочи туя ёки қорамолдир.
مَحَارَةُ اْلأُذُن эса, қулоқнинг ташқи кўринишини ташкил этувчи супрасидир. Сувнинг тўпланадиган жойидаги айланишига ўхшатилган; чунки, қулоқда овознинг, сув тўпланадиган жой каби тўпланиши тасаввур қилинган. اَلْقَوْمُ فِي حَوْرٍ : Яъни: Жамоа тобора орқага қараб кетмоқда.
Пайғамбарнинг: اَلْحَوْرِ بَعْدَ الْكَوْرِ 'дан Аллоҳдан паноҳ сўрайман, сўзи эса: Бир ишда илгарилаганидан сўнг яна бошига қайтиш ёки бирор нарсани кўпайтирганидан сўнг камайтириб бошига қайтиш, деганидир. Шу маънода: حَارَ بَعْدَ مَا كَارَ дейилади.
مُحَاوَرَة ва حِوَار : Сўзда ўзаро суҳбатлашишдир. تحَاوُر ҳам шу маънодадир. Аллоҳ буюради: وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا Аллоҳ сизларнинг ўзаро суҳбатингизни эшитувчидир (58/Мужодала 1). Мен у билан гаплашдим, лекин у менга бирор حَوَارا ёки حَوِيرا ёхуд مَحْوَرَة бермади; яъни: Жавоб. مَا يَعِيشُ بِأَحْوَرَ да: Яъни: Ўзига қайтадиган ақл билан яшамаяпти, деганидир.
Аллоҳ таолонинг: حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ У аёллар оҳу кўзлидирлар ва чодирларининг ташқарисига ҳеч чиқмайдилар (55/Ар-Роҳман 72); وَحُورٌ عِينٌ Уларга катта кўзли ҳурлар тортиқ этилади (56/Воқеа 22) сўзида келган حُورٌ эса, أَحْوَرُ ва حَوْرَاءُ нинг кўплигидир. حَوَر га эса; дейиладики: Кўздаги қоранинг ичида озгина оқликнинг яққол кўринишидир. أَحْوَرَتْ عَيْنُهُ ҳам шу маънога келади. Бу, кўз гўзаллигининг энг мукаммал шаклидир.
حَوَّرْتُ الشَّيْءَ : Бирор нарсани оқартириш ва думалоқлаштиришдир. اَلْخُبْزُ الْحُوَّارَى ибораси ҳам шундандир. حَوَارِيوُّنَ : Ҳазрати Исонинг ёрдамчиларидир. Баъзилар уларнинг бўёқчи бўлганини, баъзилар эса овчи бўлганини айтган. Баъзи олимлар эса: Ҳаворийлар деб номланишларининг сабаби, Аллоҳ таолонинг: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً Эй Пайғамбарнинг хонадон аҳли, шубҳасиз Аллоҳ сизлардан нопокликни кетказиб, сизларни бутунлай поклашни истайди (33/Аҳзоб 33) сўзида ишора қилинган Дин ва Илмни баён этиш билан инсонларнинг қалбларини поклашларидир.
Муаллиф айтади: Уларнинг бўёқчи бўлганликлари айтилиши, тамсил ва ташбиҳ доирасидадир. Инсонларнинг аксарияти орасида эъзозланадиган касбий ҳақиқатларни билишда ихтисослашмаган кишилар учун бу сифат тасаввур этилади.
Муаллиф айтади: Ҳаворийларга овчилар дейилишининг сабаби, инсонларнинг нафсларини ҳайрат ичида ов қилишлари ва уларни ҳаққа етаклашларидир.
Пайғамбар буюради: اَلزُّبَيْرُ ابْنُ عَمَّتِي وَحَوَارِيَّ Зубайр, аммамнинг ўғли ва ҳаворийимдир. Яна буюради: لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيٌّ وَحَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ Ҳар пайғамбарнинг бир ҳаворийси бор; менинг ҳаворийим эса Зубайрдир. Бу, уларнинг ёрдамчи бўлишлари хусусиятлари жиҳатидан бир ўхшатишдир; зеро Аллоҳ таоло шундай буюрган: مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ Аллоҳ йўлида менинг ёрдамчиларим ким?, деганида, Ҳаворийларнинг: Аллоҳ йўлининг ёрдамчилари бизмиз, дейишлари каби (61/Соф 14).