ح ت م

حَتْم : белгиланган қазодир. حَاتِم эса, қатъий айрилиқни келтиради деб ишонилган қарғадир. [Аллоҳ буюради: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا : Сиздан унга кирмайдиган ҳеч ким йўқ. Бу — Роббингнинг қатъий равишда зиммасига олган қароридир (19/Марям 71). Бу оятда келган حَتْم сўзи бирор нарсани қатъий буюриш маъносида ишлатиладиган حَتَمَ اْلأَمْرَ феълининг масдаридир. Бу сўз тақозо этувчи, зарур қилувчи нарсага исм бўлган. Шунга кўра оятнинг маъноси: уларнинг жаҳаннамга етиб бориши Аллоҳ зиммасида вожибдир; бир заруратдир. Аллоҳ уни Ўзига Ўзи вожиб қилган ва унга ҳукм чиқарган. Ундан бошқаси бўлмаслиги учун қатъий қарор қилгандир, тарзида бўлади.
Аллоҳ таоло бирор нарса бўлишини таҳдид йўсинида айтган пайтда, энди ундан бошқаси бўлиши имконсиз ҳолга келгани сабабли, Унинг бу сўзи бир зарурат каби қабул қилинади. Жумланинг асл урғуси муқаррарлик устига жамланганлиги сабабли, бундан мақсад қасам эканлиги ҳам айтилган. Чунки қасам бирор нарсанинг қатъийлигини баён этиш, эҳтимол ва шубҳага ўрин йўқлигини билдириш учун қилинади.
Расулуллоҳ буюради: طَلَبُ اْلفِقْهِ حَتْمٌ وَاجِبٌ عَلَى كُلِ مُسْلِمٍ : Кишининг дин борасида фойдасига ва зарарига бўлган нарсаларни билиши ҳар бир мусулмон учун қатъий бир заруратдир.
Уқба ибн Омир ал-Ансорий шундай дейди: لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَدَعَ الأُضْحِيَّةَ وَإِنِّى لَمِنْ أَيْسَرِكُمْ مَخَافَةَ أَنْ تَحْسَبَ النَّفْسُ أَنَّهَا عَلَيْهَا حَتْمٌ وَاجِبٌ : Мен орангизда энг фаровон яшайдиганингиз бўлишимга қарамай, қурбонлик сўйишни тарк этишни ўйлаяпман. Чунки унинг мен томонимдан бажарилиши муқаррар бир зарурат каби гумон қилинишидан хавотир оламан.]