ح ل ل
Ҳ-л-л
حَلّ сўзининг асли, тугунни ечишдир. Аллоҳ буюради: وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي Тилимдаги тугунни ечиб юбор (20/Тоҳо 27).
حَلَلْتُ тушдим деганидир. Бунинг асли тушаётганда юкларнинг туширилишидан олингандир. Кейинчалик соф маънода тушиш учун ҳам ишлатилган. Шу жиҳатдан: حَلَّ حُلُولاً бир тарзда тушди ва أحَلَّهُ غَيْرُهُ бошқаси уни туширди дейилган.
Аллоҳ буюради: أوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دَارِهِمْ Ёки бу балолар уларнинг юртлари яқинига тушади (13/Раъд 31); وَأحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ Қавмларини ҳалокат диёрига қулатганларни кўрмаяпсанми? (14/Иброҳим 28). حَلَّ الدَّيْنُ : Қарзнинг тўлаш вақти келди, деганидир. حِلَّة эса, бир жойга тушган жамоадир. حَيٌّ حِلاَلٌ ибораси ҳам шунга ўхшашдир.
مَحَلَّة (маҳалла) эса, яшаладиган жойдир. Тугуннинг ечилишидан истиора йўли билан حَلَّ الشَيْءُ حِلاَلاً ибораси ясалган. Аллоҳ буюради: وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَيِّباً Аллоҳ сизларга ризқ қилиб берган ҳалол ва пок неъматлардан енглар (5/Моида 88); هَـذَا حَلاَلٌ وَهَـذَا حَرَامٌ Бу ҳалолдир, бу эса ҳаром (16/Наҳл 116).
أحَلَّتِ الشَّاةُ қўйнинг елинига сут тушиши ибораси ҳам حُلوُل дандир. Аллоҳ буюради: حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ 2/Бақара 196). ибораси ҳам шундандир. Аллоҳ буюради: (33/Аҳзоб 50). Жуфтларнинг ҳалол қилиниши ўша пайтда амалга ошган. Чунки улар у билан биргадир. Амакининг қизлари ва ундан кейин санаб ўтилганлар эса, улар билан уйланиш ҳалол қилинганлар жумласидандир. (90/Балад 2); яъни: Сенга ҳалолдир. (66/Таҳрим 2) яъни: Қасамларингиз каффорат йўли билан қандай ечилишини баён қилди. яъни: дейиладиган вақт қадар. Шоирнинг қуйидаги сўзи ҳам шу маънодадир: 123. Яъни: Уларнинг чопиши тезкордир; тезлигидан туёқлари, кишининг дейиши билан ўтадиган бир лаҳзалик вақтдан кўпроқ ерга тегмайди.
حَلَلْتُ тушдим деганидир. Бунинг асли тушаётганда юкларнинг туширилишидан олингандир. Кейинчалик соф маънода тушиш учун ҳам ишлатилган. Шу жиҳатдан: حَلَّ حُلُولاً бир тарзда тушди ва أحَلَّهُ غَيْرُهُ бошқаси уни туширди дейилган.
Аллоҳ буюради: أوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دَارِهِمْ Ёки бу балолар уларнинг юртлари яқинига тушади (13/Раъд 31); وَأحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ Қавмларини ҳалокат диёрига қулатганларни кўрмаяпсанми? (14/Иброҳим 28). حَلَّ الدَّيْنُ : Қарзнинг тўлаш вақти келди, деганидир. حِلَّة эса, бир жойга тушган жамоадир. حَيٌّ حِلاَلٌ ибораси ҳам шунга ўхшашдир.
مَحَلَّة (маҳалла) эса, яшаладиган жойдир. Тугуннинг ечилишидан истиора йўли билан حَلَّ الشَيْءُ حِلاَلاً ибораси ясалган. Аллоҳ буюради: وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَيِّباً Аллоҳ сизларга ризқ қилиб берган ҳалол ва пок неъматлардан енглар (5/Моида 88); هَـذَا حَلاَلٌ وَهَـذَا حَرَامٌ Бу ҳалолдир, бу эса ҳаром (16/Наҳл 116).
أحَلَّتِ الشَّاةُ қўйнинг елинига сут тушиши ибораси ҳам حُلوُل дандир. Аллоҳ буюради: حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ 2/Бақара 196). ибораси ҳам шундандир. Аллоҳ буюради: (33/Аҳзоб 50). Жуфтларнинг ҳалол қилиниши ўша пайтда амалга ошган. Чунки улар у билан биргадир. Амакининг қизлари ва ундан кейин санаб ўтилганлар эса, улар билан уйланиш ҳалол қилинганлар жумласидандир. (90/Балад 2); яъни: Сенга ҳалолдир. (66/Таҳрим 2) яъни: Қасамларингиз каффорат йўли билан қандай ечилишини баён қилди. яъни: дейиладиган вақт қадар. Шоирнинг қуйидаги сўзи ҳам шу маънодадир: 123. Яъни: Уларнинг чопиши тезкордир; тезлигидан туёқлари, кишининг дейиши билан ўтадиган бир лаҳзалик вақтдан кўпроқ ерга тегмайди.