ح م ل

حَمْل кўпгина нарсаларда назарда тутиладиган ягона бир маънони билдиради. فَعَلَ шаклида лафзлари орасида бир хиллик (тенглик) бордир; лекин масдарларининг кўпи орасида фарқлар бордир. Елкага юкланадиган нарсалар каби, зоҳирда/очиқдан юкланадиган оғирликларга حِمْلٌ деб ном берилган. Аёлнинг қорнидаги бола ва ҳомиладорлик ҳолатига ўхшатилиб, булутдаги сув ва дарахтдаги мева ҳам шу ном билан аталган.
Ботинда (ичдан) юкланадиган оғирликларга эса حَمْلٌ деб ном берилади. Аллоҳ буюради: وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لاَ يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ Агар гуноҳ юки оғир бўлган киши, юкининг елкасидан олинишини истаса ҳам, энг яқин кишиси ҳам юкининг энг кичик бир қисмини ўз елкасига олмайди (35/Фотир 18).
Бу маънода: حَمِلْتُ الثِّقَلَ وَالرِّسَالَةَ وَالوِزْرَ حِمْلاً оғирликни, мактубни ва гуноҳни юкладим дейилади. Аллоҳ буюради: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالاً مَعَ أَثْقَالِهِمْ Ҳам ўзларининг гуноҳ юкларини, ҳам бу юклар билан бирга бошқа кўп гуноҳ юкларини кўтарадилар (29/Анкабут 13); وَمَا هُمْ بِحَامِلِينَ مِنْ خَطَايَاهُمْ مِنْ شَيْءٍ Ҳолбуки, уларнинг мўминлар елкасидаги ҳеч бир гуноҳни кўтаришлари сўз бўлиши мумкин эмас (29/Анкабут 12); وَلاَ عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لاَ أجِدُ مَا أحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ Яна ўзларига улов ҳайвони топиб беришинг учун ҳузурингга келганларида: Сизларга улов ҳайвони топа олмаяпман, деганингда (9/Тавба 92); لِيَحْمِلُوا أوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ Қиёмат кунида гуноҳларини камчиликсиз кўтарсинлар деб (16/Наҳл 25); مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَاراً Ўзларига Таврот юклатилган ҳолда, уни кўтармаганлар, елкасида катта-катта китобларни кўтариб юрган эшак кабидир (62/Жумуъа 5); яъни: уни кўтариш билан вазифадор қилиниб, яъни: ҳаққини адо этишдан масъул тутилиб, уни кўтармаганлар.
Юк юклаш ва юкни кўтариш маъносида حَمَّلْتُهُ كَذَا فَتَحَمَّلَهُ، حَمَّلْتُ عَلَيْهِ كَذَا فََتَحَمَّلَهُ وَاِحْتَمَلَهُ حَمَلَهُ дейилади. Аллоҳ буюради: فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رَابِياً Оқаётган сел ўз юзасида кўпик кўтариб келади (13/Раъд 17); حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ Сув тошган вақтида Биз сизларни оқиб кетаётган (кемада) кўтардик (69/Ҳаққо 11); فَإِنْ تَوَلََّوا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُم مَّا حُمِّلْتُمْ Агар бу даъватдан юз ўгирсангиз, билингки, Пайғамбар ўз вазифасидан масъул бўлгани каби, сиз ҳам ўз вазифангиздан масъулсиз (24/Нур 54).
رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْراً كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ Эй Роббимиз, агар унутсак ёки хато қилсак, бизни жавобгар тутмагин. Эй Роббимиз, биздан олдингиларга юклаганинг каби бизга ҳам оғир юк юкламагин. Эй Роббимиз, бизга кучимиз етмайдиган юкни юкламагин (2/Бақара 286); وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ Уни михлар билан бириктирилган тахталардан ясалган кемага миндирдик (54/Қамар 13); ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كَانَ عَبْداً شَكُوراً Эй Нуҳ билан бирга кемага миндирганларимизнинг зурриётлари! Ҳеч шубҳасиз, Нуҳ шукр вазифасини адо этган бир банда эди (17/Исро 3); وَحُمِلَتِ اْلأرْضُ وَالْجِبَالُ Ер ва тоғлар ўз жойларидан кўтарилиб (69/Ҳаққо 14).
حَمَلَتِ الْمَرْأةُ : Аёл ҳомиладор бўлди деганидир. Худди шундай дарахт учун ҳам айтилади. Ҳар иккисининг қорнида кўтарган нарсасига حَمْلٌ ва أحْمَالٌ деб ном берилади. Аллоҳ буюради: وَأُولاَتُ اْلأحْمَالِ أجَلُهُنَّ أنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ Юки бўлганларнинг кутиш муддати эса, юкларини қўйишларидир (65/Талоқ 4); وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلاَ تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ Аллоҳнинг илмисиз ҳеч бир урғочи юк кўтармайди/ҳомиладор бўлмайди ва туширмайди/туғмайди (41/Фуссилат 47); حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ Жуфтини қучоқлаб олгач, енгил бир юк кўтарди, уни бир муддат кўтариб юрди (7/Аъроф 189);حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاَثُونَ شَهْراً Онаси уни қийналиб кўтарди ва қийналиб туғди. Унинг ҳомиладорлик муддати ва сутдан ажратилиши ўттиз ойдир (46/Аҳқоф 15).
Бунда асл маъно — елкада кўтариладиган юкдир. Шу сабабли ҳомиладорлик учун ишлатилиши бир истиорадир. Худди шунингдек ҳомиладор бўлган туя учун: سَقَتِ النَّاقَةُ дейилади. وَسْق сўзининг асли — туянинг елкасига юкланадиган юкдир. Дейиладики: حَمُولَة минадиган ҳайвонга дейилади; худди قَتوُبَة ва رَكوُبَة каби.
حُمُولَة эса — ҳайвон кўтарган нарсадир. حَمَلُ эса — юкланадиган нарса деганидир. Айниқса қўзига, юра олмагани учун кўтариб юрилгани сабабли ёки онаси уни (қорнида) кўтарган вақтнинг яқин бўлгани (яқинда туғилгани) сабабли حَمْلٌ дейилган; кўплиги эса أحْمَالٌ ва حُمْلاَن бўлади. Булутлар ҳам унга ўхшатилган. Аллоҳ буюради: فَالْحَامِلاتِ وِقْراً Юкини ташувчиларга (51/Зориёт 2).
حَمِيل эса кўп суви бор булутга ҳам дейилади; сувни ташигани учун бу номни олган. حَمِيل : Сел ташиган нарсадир. Бегона киши ҳам селга ўхшатилиб, қориндаги бола ҳам бу номни олади.
حَمِيل : Кафил деганидир; устида ҳақ бўлган киши билан бирга ҳақнинг масъулиятини кўтаргани учун бу номни олган.
Насли номаълум кишига مِيرَاثُ الْحَمِيل дейилади.
حَمَّالَةَ الْحَطَبِ Ўтин ташувчиси сифатида (111/Масад 4); бу ибора одамларнинг орасини бузиш учун гап ташишдан киноядир. Масалан, فُلاَنٌ يَحْمِلُ الْحَطَبَ الرَّطْبَ фалончи ҳўл ўтин ташияпти ибораси, ёмонлик мақсадида гап ташияпти деганидир.