ح د ث
Ҳ-д-с
حُدُوث : Хоҳ араз бўлсин, хоҳ жавҳар бўлсин, бир нарсанинг аввал йўқ бўлиб, кейин вужудга келишидир. إِحْدَاث эса: бирор нарсани йўқдан пайдо қилишдир. Жавҳарларни иҳдос қилиш эса фақат Аллоҳ таоло томонидан амалга оширилади. مُحْدَث : аввал йўқ бўлиб, кейин вужудга келтирилган нарсадир. Бу эса ё нарсанинг бевосита ўзида бўлади, ёки унинг янгилиги бошқа бир кишининг наздида юзага чиққани эътибори биландир.
أحْدَثْتُ مِلْكاً янги бир кучга эга бўлдим ибораси шундандир. Аллоҳ буюради: مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ ربِّهِمْ مُحْدَثٍ Уларга Роббиларидан келадиган ҳар бир янги эслатма (21/Анбиё 2). Янгидан пайдо бўлган ҳар бир иш ёки сўзга ҳам مُحْدَث дейилади. Аллоҳ буюради: حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً То ўзим сенга у ҳақда эслатма айтмагунимча (18/Каҳф 70); لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أمْراً Сиз билмайсиз, эҳтимол, Аллоҳ бунинг ортидан (кўнглингизда муҳаббат каби) бирор ишни пайдо қилар (65/Талоқ 1). Инсонга эшитиш орқали ёки ваҳй йўли билан, уйғоқ ҳолида ёхуд уйқусида келадиган ҳар бир сўзга حَدِيث деб ном берилади.
Аллоҳ буюради: وَإِذْ أسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أزْوَاجِهِ حَدِيثاً Пайғамбар хотинларидан баъзисига хуфёна бир сўз айтган эди (66/Таҳрим 3); هَلْ أتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ Ҳамма нарсани ўраб олувчи қиёматнинг хабари сенга етиб келдими? (88/Ғошия 1); وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ اْلأحَادِيثِ Менга воқеаларни (ёки тушларни) таъвил қилишга оид баъзи билимларни ато этдинг (12/Юсуф 101); яъни: инсон тушида эшитадиган нарсалар.
Аллоҳ таоло Ўз китобини ҳам حَدِيث деб номлаган: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ Бас, унга ўхшаш бирор сўз келтирсинлар (52/Тур 34); أفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ Сиз, мана шу сўздан ажабланяпсизларми? (53/Нажм 59); فَمَالِ هَـؤُلاَءِ الْقَوْمِ لاَ يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً Бу қавмга нима бўлдики, ўзларига айтилган сўзни уқишга яқин ҳам келмайдилар? (4/Нисо 78); حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ То бошқа бир сўзга ўтгунларича (6/Анъом 68); فَبِأيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ Аллоҳдан ва Унинг оятларидан кейин қайси сўзга иймон келтирадилар (45/Жосия 6); وَمَنْ أصْدَقُ مِنَ اللّهِ حَدِيثاً Аллоҳдан кўра тўғрисўзроқ ким бўлиши мумкин? (4/Нисо 87).
Пайғамбар ҳам: إنْ يَكُنْ فِي هَذِهِ اْلأُمَّةِ مُحَدَّثٌ فَهُوَ عُمَرُ Агар бу умматда бир муҳаддас бўлганида, бу Умар бўларди деб буюрган. Бу ерда Пайғамбар مُحَدَّث деганда, Юксаклар Оламидан қалбига бир нарсалар солинган кишини назарда тутмоқда. Аллоҳ буюради: فَجَعَلْنَاهُمْ أحَادِيثَ Уларни ҳикояларга айлантириб қўйдик (34/Сабаъ 19); яъни: ўзлари билан мисол келтириладиган хабарлар.
حَدِيث : меванинг энди дона тутганидир. رَجُلٌ حَدَثٌ : Чиройли сўзловчи/хушсуҳбат киши деганидир. حِدْثُ النِّسَاءِ аёллар билан суҳбатлашишни ёқтирувчи маъносини англатади. Сўзлашиш маъносини англатувчи феълнинг حاَدَثْتُهُ ، حَدَّثْتُهُ ، تَحَادَثوُا каби шакллари бор. صَارَ أُحْدُوثَة тилларга тушган киши бўлди деганидир. رَجُلٌ حَدَثٌ янги киши ва حَدِيثُ السِّنِّ ёш, тажрибасиз иборалари эса бир хил маънодадир. حَادِثَة : инсоннинг бошига тушадиган ҳодиса/балодир; кўплиги — حَوَادِث дир.
أحْدَثْتُ مِلْكاً янги бир кучга эга бўлдим ибораси шундандир. Аллоҳ буюради: مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ ربِّهِمْ مُحْدَثٍ Уларга Роббиларидан келадиган ҳар бир янги эслатма (21/Анбиё 2). Янгидан пайдо бўлган ҳар бир иш ёки сўзга ҳам مُحْدَث дейилади. Аллоҳ буюради: حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً То ўзим сенга у ҳақда эслатма айтмагунимча (18/Каҳф 70); لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أمْراً Сиз билмайсиз, эҳтимол, Аллоҳ бунинг ортидан (кўнглингизда муҳаббат каби) бирор ишни пайдо қилар (65/Талоқ 1). Инсонга эшитиш орқали ёки ваҳй йўли билан, уйғоқ ҳолида ёхуд уйқусида келадиган ҳар бир сўзга حَدِيث деб ном берилади.
Аллоҳ буюради: وَإِذْ أسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أزْوَاجِهِ حَدِيثاً Пайғамбар хотинларидан баъзисига хуфёна бир сўз айтган эди (66/Таҳрим 3); هَلْ أتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ Ҳамма нарсани ўраб олувчи қиёматнинг хабари сенга етиб келдими? (88/Ғошия 1); وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ اْلأحَادِيثِ Менга воқеаларни (ёки тушларни) таъвил қилишга оид баъзи билимларни ато этдинг (12/Юсуф 101); яъни: инсон тушида эшитадиган нарсалар.
Аллоҳ таоло Ўз китобини ҳам حَدِيث деб номлаган: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ Бас, унга ўхшаш бирор сўз келтирсинлар (52/Тур 34); أفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ Сиз, мана шу сўздан ажабланяпсизларми? (53/Нажм 59); فَمَالِ هَـؤُلاَءِ الْقَوْمِ لاَ يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً Бу қавмга нима бўлдики, ўзларига айтилган сўзни уқишга яқин ҳам келмайдилар? (4/Нисо 78); حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ То бошқа бир сўзга ўтгунларича (6/Анъом 68); فَبِأيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ Аллоҳдан ва Унинг оятларидан кейин қайси сўзга иймон келтирадилар (45/Жосия 6); وَمَنْ أصْدَقُ مِنَ اللّهِ حَدِيثاً Аллоҳдан кўра тўғрисўзроқ ким бўлиши мумкин? (4/Нисо 87).
Пайғамбар ҳам: إنْ يَكُنْ فِي هَذِهِ اْلأُمَّةِ مُحَدَّثٌ فَهُوَ عُمَرُ Агар бу умматда бир муҳаддас бўлганида, бу Умар бўларди деб буюрган. Бу ерда Пайғамбар مُحَدَّث деганда, Юксаклар Оламидан қалбига бир нарсалар солинган кишини назарда тутмоқда. Аллоҳ буюради: فَجَعَلْنَاهُمْ أحَادِيثَ Уларни ҳикояларга айлантириб қўйдик (34/Сабаъ 19); яъни: ўзлари билан мисол келтириладиган хабарлар.
حَدِيث : меванинг энди дона тутганидир. رَجُلٌ حَدَثٌ : Чиройли сўзловчи/хушсуҳбат киши деганидир. حِدْثُ النِّسَاءِ аёллар билан суҳбатлашишни ёқтирувчи маъносини англатади. Сўзлашиш маъносини англатувчи феълнинг حاَدَثْتُهُ ، حَدَّثْتُهُ ، تَحَادَثوُا каби шакллари бор. صَارَ أُحْدُوثَة тилларга тушган киши бўлди деганидир. رَجُلٌ حَدَثٌ янги киши ва حَدِيثُ السِّنِّ ёш, тажрибасиз иборалари эса бир хил маънодадир. حَادِثَة : инсоннинг бошига тушадиган ҳодиса/балодир; кўплиги — حَوَادِث дир.