ح ص ن
Ҳ-с-н
حِصْن (қалъа) сўзининг кўплиги حُصُونٌ ’дир. Аллоҳ буюради: مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُم مِنَ اللَّهِ Улар ҳам қалъалари ўзларини Аллоҳдан сақлайди деб ўйлаган эдилар (59/Ҳашр 2);لاَ يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعاً إِلاَّ فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ Улар сизлар билан биргаликда жанг қила олмайдилар, фақат мустаҳкам қишлоқларда (59/Ҳашр 14); яъни: Мустаҳкамликда қалъалар каби қилинган.
تَحَصَّنَ : Қалъани маскан тутишдир. Ҳимояланиш мақсадидаги ҳар турли бошпана топишни ҳам шу билан ифодалаш муносиб кўрилган. Инсон танасини қалъа каби ҳимоя қилгани учун دِرْعٌ حَصِينَةٌ қалъа каби совут; чавандозини қалъа каби ҳимоя қилгани учун فَرَسٌ حِصَانٌ қалъа каби от дейилиши ҳам шундандир. Бу жиҳатдан шоир шундай дейди:
أنَّ اْلحُصُونَ اْلخَيْلُ لاَ مَدَرُ اْلقُرَى
115- Тушундимки, асл қалъалар — отлардир; шаҳарни ўраган деворлар эмас.
Аллоҳ буюради: إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ Бу муддат ичида асраб қўядиган озгина уруғликларингиздан бошқа (12/Юсуф 48); яъни: Сизлар қалъа каби мустаҳкамланган жойларда сақланасизлар. Бу маънода اِمْرَأةٌ حَصَانٌ ва حَاصِنٌ ибораси ҳам борки, иффатли аёл деганидир.
حَصَان сўзининг кўплиги حُصُنٌ дир; حَاصِن нинг кўплиги эса حَوَاصِنُ дир. Номусли ва обрўли аёлга حَصَانٌ дейилади. Аллоҳ буюради: وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا Номусини сақлаган Имрон қизи Марямни ҳам (66/Таҳрим 12). أحْصَنَتْ ва حَصَنَتْ феъллари ҳам шундандир. Аллоҳ буюради: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أتَيْنَ Агар эрли бўлган ҳолда зино қилсалар (4/Нисо 25); яъни: никоҳлангандан кейин.
أُحْصِنَّ никоҳланганда деганидир. Бунга кўра حَصَان : Сақланган деганидир. Бу — кишининг ё иффати билан, ё никоҳланиш орқали ўзини сақлашидир. Озодлиги ва шарафини қадрлаши сабабли ҳам сақланган бўлиши мумкин. Бу сифат аёл учун ҳам фоил, ҳам мафъул шаклида ишлатилиб: اِمْرَأةٌ مُحْصَنٌ مُحْصِنٌ дейилади. مُحْصِن дейилганда, сақланиши бевосита ўзидан бўлган хусусияти назарда тутилган бўлади.
مُحْصَن дейилганда эса, сақланиши бошқаси томонидан таъминланган хусусияти назарда тутилган бўлади. Аллоҳ буюради: وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ Уларга; номусли бўлишлари, зинодан четда туришлари ҳолида, муносиб миқдорда маҳрларини берингиз (4/Нисо 25); кейин эса: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ Агар эрли бўлган ҳолда зино қилсалар, уларга ҳур аёлларга бериладиган жазонинг ярмини татбиқ қилинглар (4/Нисо 25). Шунинг учун айтилганки, مُحْصَنَاتэрга берилган аёллардир. Эри уни сақлагани назарда тутилиб, шундай дейилган.
وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاء Ва эрли аёллар (4/Нисо 24) сўзидан кейин келган: حُرِّمَتْ Ҳаром қилинди (4/Нисо 23) оятидаги مُحْصَنَات албатта фатҳа билан ўқилиши керак. Бошқа жойларда келганлари эса, ҳам фатҳа ҳам касра билан ўқилиши мумкин; чунки: Улар билан никоҳланиш ҳаром қилинганлар — эрли аёллардир; номусини сақлаганлар эмас. Бошқа жойларда келган مُحْصَنَات сўзи эса, ҳар икки маънога ҳам келади.
تَحَصَّنَ : Қалъани маскан тутишдир. Ҳимояланиш мақсадидаги ҳар турли бошпана топишни ҳам шу билан ифодалаш муносиб кўрилган. Инсон танасини қалъа каби ҳимоя қилгани учун دِرْعٌ حَصِينَةٌ қалъа каби совут; чавандозини қалъа каби ҳимоя қилгани учун فَرَسٌ حِصَانٌ қалъа каби от дейилиши ҳам шундандир. Бу жиҳатдан шоир шундай дейди:
أنَّ اْلحُصُونَ اْلخَيْلُ لاَ مَدَرُ اْلقُرَى
115- Тушундимки, асл қалъалар — отлардир; шаҳарни ўраган деворлар эмас.
Аллоҳ буюради: إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ Бу муддат ичида асраб қўядиган озгина уруғликларингиздан бошқа (12/Юсуф 48); яъни: Сизлар қалъа каби мустаҳкамланган жойларда сақланасизлар. Бу маънода اِمْرَأةٌ حَصَانٌ ва حَاصِنٌ ибораси ҳам борки, иффатли аёл деганидир.
حَصَان сўзининг кўплиги حُصُنٌ дир; حَاصِن нинг кўплиги эса حَوَاصِنُ дир. Номусли ва обрўли аёлга حَصَانٌ дейилади. Аллоҳ буюради: وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا Номусини сақлаган Имрон қизи Марямни ҳам (66/Таҳрим 12). أحْصَنَتْ ва حَصَنَتْ феъллари ҳам шундандир. Аллоҳ буюради: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أتَيْنَ Агар эрли бўлган ҳолда зино қилсалар (4/Нисо 25); яъни: никоҳлангандан кейин.
أُحْصِنَّ никоҳланганда деганидир. Бунга кўра حَصَان : Сақланган деганидир. Бу — кишининг ё иффати билан, ё никоҳланиш орқали ўзини сақлашидир. Озодлиги ва шарафини қадрлаши сабабли ҳам сақланган бўлиши мумкин. Бу сифат аёл учун ҳам фоил, ҳам мафъул шаклида ишлатилиб: اِمْرَأةٌ مُحْصَنٌ مُحْصِنٌ дейилади. مُحْصِن дейилганда, сақланиши бевосита ўзидан бўлган хусусияти назарда тутилган бўлади.
مُحْصَن дейилганда эса, сақланиши бошқаси томонидан таъминланган хусусияти назарда тутилган бўлади. Аллоҳ буюради: وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ Уларга; номусли бўлишлари, зинодан четда туришлари ҳолида, муносиб миқдорда маҳрларини берингиз (4/Нисо 25); кейин эса: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ Агар эрли бўлган ҳолда зино қилсалар, уларга ҳур аёлларга бериладиган жазонинг ярмини татбиқ қилинглар (4/Нисо 25). Шунинг учун айтилганки, مُحْصَنَاتэрга берилган аёллардир. Эри уни сақлагани назарда тутилиб, шундай дейилган.
وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاء Ва эрли аёллар (4/Нисо 24) сўзидан кейин келган: حُرِّمَتْ Ҳаром қилинди (4/Нисо 23) оятидаги مُحْصَنَات албатта фатҳа билан ўқилиши керак. Бошқа жойларда келганлари эса, ҳам фатҳа ҳам касра билан ўқилиши мумкин; чунки: Улар билан никоҳланиш ҳаром қилинганлар — эрли аёллардир; номусини сақлаганлар эмас. Бошқа жойларда келган مُحْصَنَات сўзи эса, ҳар икки маънога ҳам келади.