ح س ب
Ҳ-с-б
حِسَاب : Бу сўз сонларни ишлатишни англатади. Феъл حَسَبْتُ أحْسُبُ حِسَابًا وَحُسْبَانًا шаклидадир. Аллоҳ буюради: لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ Йилларнинг сонини ва вақтларнинг ҳисобини билишингиз учун (10/Юнус 5); وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَاناً У кечани дам олиш вақти, қуёш билан ойни вақт ўлчаш бирлиги қилди (6/Анъом 96). لاَ يَعْلَمُ حُسْبَانَهُ إِلاَّ الله Унинг ҳисобини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмас деган ибора бор. Аллоҳ буюради: وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاءِ Осмондан келувчи бир офатга дучор қилиб (18/Каҳф 40); дейиладики: Бунинг маъноси олов ва азобдир. Аммо бу аслида инсон ўз амали туфайли ҳисобга тортиладиган ва жазоланадиган нарсадир.
Ҳадисда Пайғамбарнинг (сав) шамол ҳақида шундай деганлари ривоят қилинган: اَللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْهَا عَذَابًا وَلاَ حُسْبَانًا Эй Аллоҳим! Уни азоб ва ҳусбон қилма. Аллоҳ буюради: فَحَاسَبْنَاهَا حِسَاباً شَدِيداً Биз ҳам уни қаттиқ бир ҳисобга тортдик (65/Талоқ 8). Бу مَنْ نُوقِشَ اْلحِسَابَ عُذِّبَ кимнинг ҳисоби тўлиқ кўрилса, азоб кўради деган ривоятга ўхшайди. Аллоҳ буюради: اِقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ Одамларнинг ҳисоби яқинлашди (21/Анбиё 1); اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ Қиёмат яқинлашди (54/Қамар 1); وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ (78/Набаъ 36); дейиладики: Бу (2/Бақара 212) оятларида ишора қилинган нарса дегани. Бунинг турлича талқинлари бор: : Унга ҳақ қилганидан кўпроғини беришидир. : Унга бериб, ундан қайтиб олмаслигидир. : Инсон ҳисобини қила олмайдиган бир инъом беришидир. Шоирнинг ушбу сўзи каби: : Кутганидан кўпроғини беришидир. (43/Зухруф 33) сўзида диққат тортган нарса кабидир. : Мўъминга бериши ва уни у билан ҳисобга тортмаслигидир. Бу эса шундай бўлади: Мўъмин дунёдан фақат зарур бўлганини, зарур бўлганича, зарур бўлган вақтда олади. Сарфлаши ҳам шундайдир. Ўз нафсини ҳисобга тортади; шунинг учун Аллоҳ уни зарар кўрадиган тарзда ҳисобга тортмайди. . (2/Бақара 245). (38/Сод 39) сўзи ҳам шу маънолардадир. Охирги оятнинг маъноси ҳақида: (3/Оли Имрон 173); яъни: У бизга кифоядир. (4/Нисо 6); яъни: Кузатувчи, унга кўра ўзларини ҳисобга тортувчи. (26/Шуаро 112-113) оятлари кабидир. Баъзилар шундай дейдилар: (78/Набаъ 36) сўзи каби; яъни: ; демак,
Ҳадисда Пайғамбарнинг (сав) шамол ҳақида шундай деганлари ривоят қилинган: اَللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْهَا عَذَابًا وَلاَ حُسْبَانًا Эй Аллоҳим! Уни азоб ва ҳусбон қилма. Аллоҳ буюради: فَحَاسَبْنَاهَا حِسَاباً شَدِيداً Биз ҳам уни қаттиқ бир ҳисобга тортдик (65/Талоқ 8). Бу مَنْ نُوقِشَ اْلحِسَابَ عُذِّبَ кимнинг ҳисоби тўлиқ кўрилса, азоб кўради деган ривоятга ўхшайди. Аллоҳ буюради: اِقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ Одамларнинг ҳисоби яқинлашди (21/Анбиё 1); اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ Қиёмат яқинлашди (54/Қамар 1); وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ (78/Набаъ 36); дейиладики: Бу (2/Бақара 212) оятларида ишора қилинган нарса дегани. Бунинг турлича талқинлари бор: : Унга ҳақ қилганидан кўпроғини беришидир. : Унга бериб, ундан қайтиб олмаслигидир. : Инсон ҳисобини қила олмайдиган бир инъом беришидир. Шоирнинг ушбу сўзи каби: : Кутганидан кўпроғини беришидир. (43/Зухруф 33) сўзида диққат тортган нарса кабидир. : Мўъминга бериши ва уни у билан ҳисобга тортмаслигидир. Бу эса шундай бўлади: Мўъмин дунёдан фақат зарур бўлганини, зарур бўлганича, зарур бўлган вақтда олади. Сарфлаши ҳам шундайдир. Ўз нафсини ҳисобга тортади; шунинг учун Аллоҳ уни зарар кўрадиган тарзда ҳисобга тортмайди. . (2/Бақара 245). (38/Сод 39) сўзи ҳам шу маънолардадир. Охирги оятнинг маъноси ҳақида: (3/Оли Имрон 173); яъни: У бизга кифоядир. (4/Нисо 6); яъни: Кузатувчи, унга кўра ўзларини ҳисобга тортувчи. (26/Шуаро 112-113) оятлари кабидир. Баъзилар шундай дейдилар: (78/Набаъ 36) сўзи каби; яъни: ; демак,