ح ك م
Ҳ-к-м
حكم (Ҳакаме) феълининг асли — бирор нарсани ислоҳ қилиш мақсадида бир турдаги тўхтатиш/тўсишдир. Шунинг учун жилов حَكَمَةُ الدَّابَةِ ҳайвоннинг ҳакамаси деб аталган. حَكَمْتُهُ ва حَكَمْتُ الدَّابَة — ҳайвонни жилов билан бошқардим, дейилади. أحْكَمْتُهَا ҳайвонга жилов тақишни ифодалайди. Худди шунингдек: حَكَمْتُ السَّفِيهَ ва أَحْكَمْتُهُ ақли заиф кишини назорат остида ушладим, дейилади. Шоир шундай дейди:
120- أَ بَنِي حَنِيفَةَ أَحْكِمُوا سُفَهَاءَكُمْ
120- Эй Бани Ҳанифа, нодонларингизни назорат остида тутинглар.
Аллоҳ буюради: أحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ У барча нарсани чиройли қилиб яратган Зотдир (32/Сажда 7); فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ Аллоҳ шайтон қўзғатган бу истакларни ҳар сафар йўқотиб, кейин ўз оятларини мустаҳкамлади. Аллоҳ ҳар нарсани энг яхши билувчи ва энг нуқсонсиз яратувчидир (22/Ҳаж 52)
Бирор нарса ҳақида ҳукм чиқариш — унинг муайян бир тарзда эканлигига ёки эмаслигига қарор беришдир. Бу қарор бошқасини боғласа ҳам, боғламаса ҳам бўлаверади. Аллоҳ буюради: وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ Одамлар ўртасида ҳукм қилаётганингизда адолат билан ҳукм чиқаришни буюради (4/Нисо 58); يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ Ичингиздан икки одил киши қарор қиладиган бир қурбонлик (5/Моида 95). Шоир шундай дейди: 121- 121-, , деганидир. Аллоҳ буюради: (5/Моида 50). Шунинг учун одамлар ўртасида ҳукм чиқарувчиларга ҳам ва (2/Бақара 188) (4/Нисо 35). сўзи ҳам бир киши, ҳам кўп кишилар учун ишлатилади. (4/Нисо 60). (4/Нисо 65). дейилганда, бунинг маъноси ) эсаилм ва ақл билан ҳақни тўғри топишдир. Аллоҳ таолонинг ҳикмати эса — Унинг ашёларни билиши ва уларни ниҳоятда мустаҳкам тарзда яратишидир. Инсоннинг ҳикмати эса — мавжудотларни таниш ва хайрли ишларни бажаришдир. Мана, Ҳазрат Луқмон таърифланган сифат ҳам худди шудир. (95/Тин 8). (54/Қамар 4-5) дейилган. (11/Ҳуд 1) оятига ўхшашдир. Ҳар иккиси ҳам тўғридир. Чунки У ҳам муҳкам, ҳам ҳикматларни баён қилувчидир, шу боис унинг ичида ҳар икки маъно бирга мавжуддир. Ҳукм ҳикматдан кўра умумийроқдир. Шунинг учун ҳар бир ҳикмат — бир ҳукмдир, аммо ҳар бир ҳукм — ҳикмат эмас; чунки ҳукм — бир нарсани ўлчов қилиб олиб, бошқа нарса ҳақида қарор чиқаришдир. , ёки дегандек. ; яъни, бу тўғри бир фикрдир. Бу Лабиднинг қуйидаги сўзига ўхшайди: 122 (19/Марям 12). Бу ерда ишлатилган сўзи, (5/Моида 1); яъни: Ўзи хоҳлаганини ҳикмат билан бажаради. Бу эса, бандалар учун Аллоҳнинг қилган ишларига рози бўлишга бир ундовдир. 33/Аҳзоб 34) оятининг шарҳида шундай дейди: Бу ерда сўз бораётган нарса — Қуръон илмидир; унинг носихи, муҳками ва муташобиҳидир. Ибн Зайд дейди: Бу — унинг оятлари ва ҳикматларининг илмидир. Суддий дейди: Бу — нубувватдир. Қуръоннинг ҳақиқатларини англашдир, деганлар ҳам бўлган. Бу — унинг пайғамбарлардан бўлганларига хос қисмига ишорадир. Бу борада бошқа пайғамбарлар уларга тобедир. Аллоҳ буюради: ) эса, лафз жиҳатидан ҳеч қандай шубҳа кўтармайдиган ва маъноси ҳам очиқ-ойдин бўлган қисмдир. ) ўз ичида бир неча хилдир. Иншооллоҳ, ўрни келганда қайд этилади.
120- أَ بَنِي حَنِيفَةَ أَحْكِمُوا سُفَهَاءَكُمْ
120- Эй Бани Ҳанифа, нодонларингизни назорат остида тутинглар.
Аллоҳ буюради: أحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ У барча нарсани чиройли қилиб яратган Зотдир (32/Сажда 7); فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ Аллоҳ шайтон қўзғатган бу истакларни ҳар сафар йўқотиб, кейин ўз оятларини мустаҳкамлади. Аллоҳ ҳар нарсани энг яхши билувчи ва энг нуқсонсиз яратувчидир (22/Ҳаж 52)
Бирор нарса ҳақида ҳукм чиқариш — унинг муайян бир тарзда эканлигига ёки эмаслигига қарор беришдир. Бу қарор бошқасини боғласа ҳам, боғламаса ҳам бўлаверади. Аллоҳ буюради: وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ Одамлар ўртасида ҳукм қилаётганингизда адолат билан ҳукм чиқаришни буюради (4/Нисо 58); يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ Ичингиздан икки одил киши қарор қиладиган бир қурбонлик (5/Моида 95). Шоир шундай дейди: 121- 121-, , деганидир. Аллоҳ буюради: (5/Моида 50). Шунинг учун одамлар ўртасида ҳукм чиқарувчиларга ҳам ва (2/Бақара 188) (4/Нисо 35). сўзи ҳам бир киши, ҳам кўп кишилар учун ишлатилади. (4/Нисо 60). (4/Нисо 65). дейилганда, бунинг маъноси ) эсаилм ва ақл билан ҳақни тўғри топишдир. Аллоҳ таолонинг ҳикмати эса — Унинг ашёларни билиши ва уларни ниҳоятда мустаҳкам тарзда яратишидир. Инсоннинг ҳикмати эса — мавжудотларни таниш ва хайрли ишларни бажаришдир. Мана, Ҳазрат Луқмон таърифланган сифат ҳам худди шудир. (95/Тин 8). (54/Қамар 4-5) дейилган. (11/Ҳуд 1) оятига ўхшашдир. Ҳар иккиси ҳам тўғридир. Чунки У ҳам муҳкам, ҳам ҳикматларни баён қилувчидир, шу боис унинг ичида ҳар икки маъно бирга мавжуддир. Ҳукм ҳикматдан кўра умумийроқдир. Шунинг учун ҳар бир ҳикмат — бир ҳукмдир, аммо ҳар бир ҳукм — ҳикмат эмас; чунки ҳукм — бир нарсани ўлчов қилиб олиб, бошқа нарса ҳақида қарор чиқаришдир. , ёки дегандек. ; яъни, бу тўғри бир фикрдир. Бу Лабиднинг қуйидаги сўзига ўхшайди: 122 (19/Марям 12). Бу ерда ишлатилган сўзи, (5/Моида 1); яъни: Ўзи хоҳлаганини ҳикмат билан бажаради. Бу эса, бандалар учун Аллоҳнинг қилган ишларига рози бўлишга бир ундовдир. 33/Аҳзоб 34) оятининг шарҳида шундай дейди: Бу ерда сўз бораётган нарса — Қуръон илмидир; унинг носихи, муҳками ва муташобиҳидир. Ибн Зайд дейди: Бу — унинг оятлари ва ҳикматларининг илмидир. Суддий дейди: Бу — нубувватдир. Қуръоннинг ҳақиқатларини англашдир, деганлар ҳам бўлган. Бу — унинг пайғамбарлардан бўлганларига хос қисмига ишорадир. Бу борада бошқа пайғамбарлар уларга тобедир. Аллоҳ буюради: ) эса, лафз жиҳатидан ҳеч қандай шубҳа кўтармайдиган ва маъноси ҳам очиқ-ойдин бўлган қисмдир. ) ўз ичида бир неча хилдир. Иншооллоҳ, ўрни келганда қайд этилади.